Feminatywy, czyli halucynacja języka

Weźmy kalkulator. Wpisuję 2+2 i naciskam „=". Wychodzi 4. Mogę wpisać inaczej, mogę krzyczeć na kalkulator, mogę zebrać tysiąc podpisów pod petycją, żeby wychodziło 5. Wyjdzie 4.

Teraz weźmy zdanie „rubta co chceta". Każdy Polak je rozumie. Pierwsze, co rzuca się w oczy, to błąd ortograficzny. Poprawmy go więc: „róbta co chceta". Ortografia się zgadza, edytor przestał podkreślać, zdanie trafiło na transparenty i do piosenek. I co? Nic się nie zmieniło, bo to zdanie jest fałszywe. Nie można robić, co się chce. Nie wolno kraść. Nie wolno napadać. Nie wolno kłamać. Kto ukradnie, zabiera drugiemu coś, co mu się należy. Kto napada i bije, zadaje ból komuś, kto na niego nie zasłużył. Rzeczywistość nie zostawia tu wyboru między dobrem a złem jako dwiema równoprawnymi opcjami. Można robić tylko dobro. Wszystko inne jest brakiem koniecznego dobra.

Zostańmy przy tym zgrzycie. W upalny dzień widzisz na asfalcie kałużę. Oczy mówią wyraźnie: woda. Podjeżdżasz bliżej i wody nie ma. Nigdy jej nie było. To jest halucynacja: coś, co podpowiadają nam zmysły albo rozum, a co później okazuje się nieistniejące w rzeczywistości. Zdanie może być poprawne po polsku i nadal być halucynacją. Od tego zaczyna się cała sprawa feminatywów.

Zagadka dla abstrakcyjnego umysłu

Mam prosty rebus. Co łączy te zapisy:

„x/0=3", „rubta co chceta", „chirurżka", „orientacja homoseksualna".

Każdy z nich da się zapisać. Każdy ma poprawną postać: równanie ma znak równości, zdanie ma składnię, słowo ma końcówkę, wyrażenie ma przymiotnik i rzeczownik. Edytor tekstu podkreśli na czerwono tylko „rubta", a po poprawce na „róbta" nie podkreśli już niczego. I żaden z nich nie opisuje niczego, co istnieje. Dzielenia przez zero nie ma. Prawa do robienia, co się chce, nie ma, i nie pojawi się, nawet gdy poprawimy „u" na „ó". Wzorca, który miałaby odbijać „chirurżka", nie ma. To są zapisy poprawne w formie i puste w rzeczywistości. Ten rodzaj halucynacji zna dziś każdy użytkownik sztucznej „inteligencji". Cudzysłów stoi tu celowo, bo samo słowo „inteligencja" przyklejone do maszyny też jest halucynacją.

Model językowy halucynuje dokładnie tak. Składa słowa zgodnie ze statystyką, gramatyka się zgadza, ton jest pewny siebie, przypisy wyglądają jak przypisy. Tylko książka, którą cytuje, nigdy nie została napisana. Forma bez odniesienia.

Teraz druga, trudniejsza zagadka. Co łączy te słowa: kapitalizm, socjalizm, komunizm, feminizm, rak, biurokracja, mikrozarządzanie, perfekcjonizm, betonozę, indywidualizm i inflację?

Rak to komórka, która przestała służyć organizmowi i zaczęła rosnąć dla siebie. Biurokracja to procedura, która przestała służyć sprawie i zaczęła rosnąć dla siebie. Mikrozarządzanie dusi firmę, perfekcjonizm dusi człowieka. Inflacja to pieniądz, który oderwał się od dobra, którą miał mierzyć. Betonoza to strup na żywej glebie: odcina życie i wodę, a ziemia pod nią zamienia się w pustynię. Każdy „-izm" z tej listy robi to samo: zmienia cel. To, co miało czemuś służyć, odwraca się i zaczyna działać przeciwko temu, czemu służyło.

Wszystkie te słowa da się opisać jednym: choroba. A choroba to brak zdrowia. Brak zdrowia to brak koniecznego dobra. W organizmie, w rodzinie, w społeczeństwie, w firmie, w państwie mechanizm jest ten sam, zmienia się tylko skala. A brak koniecznego dobra to zło. - jak to odkrył św. Augustyn.

Skąd wziął się rodzaj żeński

Zanim ktoś mi zarzuci, że feminatywy to wynalazek ostatnich lat: wiem, że nim nie są. Polszczyzna od zawsze miała królową, położną, praczkę, mniszkę, gospodynię. Formy żeńskie znajdziemy choćby w tłumaczeniu Biblii z 1593 roku. Tylko że z tego wynika coś przeciwnego do tego, co zwykle chcą wykazać zwolennicy feminatywów.

Dawny rodzaj żeński odbijał porządek natury. Niewiasta rodzi. Położna przy porodzie pomaga. Królowa jest żoną króla albo matką dynastii. Słowo powstawało, bo w rzeczywistości istniał wzorzec, który trzeba było nazwać. Język szedł za rzeczą.

Zobaczmy też, jak rozkłada się rodzaj w samym języku. Nauka jest rodzaju żeńskiego. Mądrość, wiedza, sztuka, prawda, ziemia. To, co rodzi i karmi. Zawód jest rodzaju męskiego. Zawód to owoc nauki wyniesiony na zewnątrz, w świat, wykonywany w trudzie, w polu, w kopalni, na wojnie, przy stole operacyjnym. Nauka rodzi zawód tak, jak matka rodzi syna. To jest proporcja, harmonia, którą da się zobaczyć tak samo, jak widać ją w twarzy niewiasty z dawnych portretów albo w lesie o świcie.

Są zawody, które z natury są kobiece. Położna. Mamka. Tam forma żeńska jest oczywista i nikt nigdy o nią nie walczył. Bo nie trzeba walczyć o nazwę, kiedy rzecz istnieje.

Co się zmieniło?

Zmieniło się to, że dziś słowo idzie pierwsze, a rzeczywistość ma za nim nadążyć.

Nikt nie tworzy „ministry", „chirurżki" czy „gościni" dlatego, że w świecie pojawił się nowy wzorzec, którego wcześniej brakowało. Te słowa powstają, bo ktoś wierzy, że jeśli zmieni nazwę, to zmieni rzecz. To dokładnie ta wiara, którą średniowiecze nazwało nominalizmem: przekonanie, że ogólne pojęcia są tylko nazwami, umową między ludźmi, i że to my nadajemy rzeczom sens, kiedy je nazywamy. Ten mały błąd na początku narobił w Europie ogromnych szkód na końcu. Arystoteles ostrzegał przed tym w IV wieku przed Chrystusem: mały błąd na początku jest wielkim błędem na końcu. Każdy informatyk zna to na własnej skórze. Błąd w założeniach projektu kosztuje kilka minut na etapie rysunku i miesiące na produkcji.

Piszę to z ogromnym szacunkiem dla misji, jaką ma kobieta. Właśnie dlatego jestem przeciwnikiem feminizmu oraz tzw. red pill, który jest tak samo szkodliwym feminizmem przebranym w męskie ciuszki.

Feminatyw nowej fali jest właśnie takim błędem w założeniach. Wyrasta z feminizmu, a feminizm jest odwróceniem porządku. Bierze kobietę i każe jej udowadniać, że jest mężczyzną. Bierze macierzyństwo, które jest największą sprawą, jaką człowiek może się zająć, i nazywa je ograniczeniem. Bierze zawód, który z natury wyrasta z męskiego trudu, i dokleja do niego końcówkę „-ka", jakby końcówka mogła zmienić naturę pracy.

Za słowem „chirurżka" stoi coś więcej niż końcówka. Stoi niewiasta postawiona na miejscu mężczyzny. To jest rzucanie pereł przed wieprze. Kobieta ma potęgę, której mężczyzna nie ma: rodzi, wychowuje, buduje dom, w którym rośnie następne pokolenie. Wstawiona w cudzą rolę marnuje ten potencjał i powoli się degeneruje. To jak wkręcanie śruby młotkiem. Śruba może nawet wejdzie, ale gwint jest zniszczony, a młotka zabrakło tam, gdzie był naprawdę potrzebny. Każde przesunięcie tworzy brak w drugim miejscu. Brakuje opieki nad dzieckiem. Brakuje domu. Potem przychodzą problemy psychiczne, przemoc, ucieczka dzieci do świata wirtualnego. Bo kobietę wyrwano z domu, a domu nikt nie zastąpił.

Słowo „chirurżka" nie opisuje nowej rzeczy. Opisuje ideę, w którą ktoś chce, żebyśmy uwierzyli. I tu dochodzimy do sedna. Słowo, które opisuje wiarę zamiast rzeczywistości, jest halucynacją języka. Tak samo jak „x/0=3".

Za tym idzie drugi, groźniejszy mechanizm. Wyjątek dostaje własne słowo, słowo trafia do słownika, a słownik zaczyna udawać, że opisuje normę. Feminatyw nowej fali czyni anomalię normą, a fałsz prawdą. Dokładnie tak samo działa wyrażenie „orientacja homoseksualna". Biologia zna rozmnażanie przez podział komórki. Zna obojnactwo, gdzie jeden organizm ma oba układy rozrodcze, a do zapłodnienia zwykle i tak potrzebny jest drugi osobnik tego samego gatunku. U człowieka życie przekazuje wyłącznie połączenie dwóch różnych płci, żeńskiej i męskiej. Tylko ten kierunek prowadzi do celu, dla którego płeć w ogóle istnieje. Nazwanie odstępstwa od tego celu „orientacją" stawia je obok normy jako równoprawny kierunek. Język robi wtedy to samo, co feminatyw z zawodem: dokleja nazwę do czegoś, czego porządek natury jako wzorca nie przewiduje.

Objaw chorej gospodarki

Feminatyw jest objawem. Sama choroba siedzi głębiej, w gospodarce. Językoznawca, który patrzy tylko na słowa, tego nie zobaczy. Ekonomista, który patrzy tylko na pensje, też nie. Pełny obraz pojawia się dopiero wtedy, gdy spojrzymy na rzeczywistość całościowo. Tego uczymy dzieci na zajęciach w KidsPRO: matematyka, informatyka, przyroda i język opisują jeden i ten sam świat.

Jeszcze niedawno w wielu domach wystarczała jedna pensja. Ojciec pracował, matka była z dziećmi. Miała czas, żeby nauczyć je mówić, liczyć, piec chleb, rozumieć świat. Dom był pierwszą szkołą, a matka pierwszą nauczycielką.

Dziś ta sama kobieta stoi o szóstej rano na zapleczu dyskontu i dźwiga zgrzewki wody. Albo siedzi w okienku na poczcie, w urzędzie, w biurze, osiem godzin przed ekranem. Wykonuje pracę, którą mógłby wykonać ktokolwiek, a jej potencjał, jedyny, którego nikt nie zastąpi, leży odłogiem. Gospodarka, która na jedno mieszkanie potrzebuje dwóch pensji, sama wygoniła kobietę z domu. Język tylko dopisał do tego końcówkę.

Skutki widać gołym okiem. Dzieci się nie rodzą. Te, które się urodzą, mają zmęczone mamy. Kilkumiesięczne niemowlę trafia do żłobka, gdzie przepisy pozwalają, żeby jedna opiekunka miała pod sobą nawet ośmioro dzieci. Każde z nich walczy o uwagę obcej kobiety z innymi niemowlętami. W domu niemowlę jest zwykle jedno i ma u matki najwyższy priorytet, bo jest najbardziej bezbronne i ma największe potrzeby. W żłobku jest jednym z wielu.

A kiedy opiekunka zachoruje albo idzie na urlop, przychodzi następna. Dziecko od pierwszych miesięcy nie ma stałości. Każda zmiana twarzy to dla niego mała terapia szokowa. Widać to w badaniach. W żłobku poziom kortyzolu, hormonu stresu, u małych dzieci rośnie w ciągu dnia, a w domu spada (Harriet Vermeer, Marinus van IJzendoorn, 2006). Gdy w Quebecu wprowadzono powszechne, tanie żłobki, u dzieci przybyło lęku, agresji, nadpobudliwości i zaburzeń uwagi (Michael Baker, Jonathan Gruber, Kevin Milligan, 2008). Kolejne lata pokazały, że te skutki ciągną się aż do dorosłości.

Potem przychodzi szkoła. Na cały dzień, bo mama i tata muszą siedzieć w pracy do wieczora. Lekcje, świetlica, zajęcia dodatkowe. Wieczorem ekran i gra, bo w domu nikt nie ma już siły rozmawiać. Gra zastępuje opowieść, telefon zastępuje matkę.

Tak wygląda ta zmiana w zwykłym dniu jednej rodziny. Przesuń suwak i zobacz, co zniknęło z domu.

DawniejDziś

DawniejDziś

DawniejDziś

DawniejDziś

Łańcuch jest prosty. Gospodarka odrywa kobietę od dziecka. Język dopisuje „-ka", żeby to oderwanie wyglądało na awans. Dzieci rosną bez matki, bez czasu, bez domu. Kiedy znów wystarczy jedna pensja, feminatywy przestaną być potrzebne.

Precyzja? Sprawdźmy

Najczęstszy zarzut brzmi tak: feminatyw jest bardziej precyzyjny, bo od razu mówi nam, jakiej płci jest osoba. Chirurg, chirurżka, wiadomo, o kogo chodzi.

Ale co właściwie ma opisywać nazwa zawodu? Zachowanie. Czynność. Chirurg kroi i zszywa. Inżynier projektuje i liczy. Pilot prowadzi samolot. Prawa fizyki, którym podlega skalpel, most i skrzydło, są dokładnie te same bez względu na to, kto trzyma narzędzie. Most nie stoi lepiej, bo zaprojektowała go inżynierka. Samolot nie leci inaczej, bo prowadzi go pilotka. Płeć niczego w tej czynności nie zmienia, więc dorzucanie jej do nazwy czynności jest szumem, a szum to przeciwieństwo precyzji.

W programowaniu nazywamy to zanieczyszczeniem modelu. Do klasy, która opisuje zachowanie, dopisujemy pole, które na to zachowanie nie ma wpływu. Program dalej się kompiluje. Ale model przestaje odbijać rzeczywistość, a każdy kolejny programista, który przyjdzie po nas, będzie się zastanawiał, po co to pole jest i co się stanie, jeśli je usunie.

Taki szum ma też koszt, którego nie widać od razu. W dawnej powieści „doktorowa" to żona doktora, a „profesorowa" to żona profesora. Czytelnik, któremu przez lata zmieniano znaczenia słów, czyta to przez dzisiejsze okulary i widzi coś, czego autor nie napisał. Młodzież czyta „Lalkę" i przykłada do niej własne czasy. Każde słowo oderwane od rzeczywistości przesuwa kod kulturowy o kawałek. Po kilku pokoleniach nie potrafimy już odczytać tego, co zapisali nasi przodkowie. Tracimy dostęp do własnego dziedzictwa, choć książki stoją na tej samej półce. I niestety to jest cel współczesnej edukacji i zmian w języku: odciąć nas od tego, co przodkowie wiedzieli o świecie.

Rzeczywistość nie negocjuje. Nie zmienia zdania pod wpływem argumentów, nastroju ani liczby zwolenników. Dlatego można jej zaufać.

Picasso w słowniku

Stań przed portretem namalowanym przez Picassa. Oko jest za wysoko. A może za nisko? Nos patrzy w bok, usta gdzie indziej. Możesz godzinami spierać się o to, które oko jest „lepiej" umieszczone, i każda odpowiedź będzie tak samo dobra. Twój mózg pracuje na pełnych obrotach, bo został stworzony do szukania prawdy i uzupełniania braków. Dostaje zagadkę bez rozwiązania i wypala się na niej. Nikolaas Tinbergen opisał takie bodźce jako supernormalne: przerysowane, krzykliwe, silniejsze od naturalnych, które przyciągają, choć niczego nie dają. Na tym mechanizmie opiera się cały nowoczesny marketing, gry w edukacji, kolorowe i jaskrawsze od rzeczywistości, i błyszczące ideologie. Najokrutniej widać to na filtrach w Instagramie i TikToku. Gładka skóra, powiększone oczy, wyszczuplona twarz: twarz, której nie ma. Młode dziewczynki porównują się z nią każdego dnia i wpadają w kompleksy, bo gonią halucynację zamiast rzeczywistości. Tej gonitwy nie da się wygrać.

Wróćmy do portretu. Kiedy wyjdziesz z galerii z obrazami Picassa do rzeczywistości, zobaczysz, że problemem nie jest oko. Problemem jest to, że obraz został zdeformowany stratnie. Bez oryginału, bez prawdziwej twarzy, nie wiesz już, jak go naprawić.

Z językiem jest tak samo. Halucynacja w słowie jest błędem niewidzialnym, którego nikt nie podkreśli na czerwono. Mózg i tak go wyczuwa i próbuje dopasować słowo do rzeczywistości, szuka wzorca, którego nie ma. Każde takie słowo to dodatkowe obciążenie dla umysłu, który szuka prawdy. A im dalej postępuje rozdarcie, tym więcej zostaje szumu i tym trudniej cokolwiek zrozumieć. Na końcu zostaje samo wrażenie, uczucie, emocja, performans. Ulotność. Dziś tę ulotność i ten brak widać już wszędzie.

Dyskusja o feminatywach toczona wyłącznie w obrębie języka jest takim sporem o oko na obrazie Picassa. Można przytaczać przykłady, daty, statystyki, każdy będzie miał swoją rację, a obraz dalej będzie zły. Żeby zobaczyć, co tu się psuje, trzeba wyjść z języka do rzeczywistości, którą język ma opisywać, i odkryć, po co w ogóle język istnieje. Jak w przypowieści o słoniu i ślepcach: każdy dotyka swojego kawałka i każdy mówi prawdę o tym kawałku. Słonia zobaczy dopiero ten, kto stanie z boku.

Celem języka jest opisywanie złożonej rzeczywistości. Tej widzialnej, materialnej, i tej niewidzialnej: świata abstrakcji i idei, które materializują się w biologii, fizyce, chemii, muzyce, ekonomii. Im język bardziej precyzyjny i spójny z rzeczywistością, tym lepiej opisuje złożone zagadnienia. Zachowuje kod natury, proporcję, miarę. Zachowuje to, co w matematyce jest 2+2=4: poprawny ciąg przyczynowo-skutkowy. Mieszanie języka niszczy myślenie abstrakcyjne, a więc rozumienie świata.

Weźmy architekta, który projektuje budynek sprzeczny z naturą. Uważa się za humanistę, więc prawa fizyki go nie obowiązują. Rysuje bryłę, która nie rozkłada poprawnie naprężeń. Potem inżynier musi tę wizję postawić na ziemi i odkrywa, że grawitacja i wiatr nie czytały manifestu artystycznego. Zaczyna się kompensowanie: dodatkowa stal, wzmocnienia, wielotonowe wahadła tłumiące drgania. Weźmy drapacz chmur. Działa tylko dzięki ciągłemu siłowaniu się z naturą, a jego żywotność jest ograniczona, bo całą konstrukcją przeczy temu, jak natura buduje. Błąd architekta, jego bunt przeciw naturze, spada na inżyniera i na każdego, kto potem w tym budynku zamieszka. I ten błąd nie jest jednorazowy. Budynek trzeba nieustannie utrzymywać, bez końca kompensować to, co popsuto w świecie idei. To kolejne pieniądze i jałowa praca, rok po roku. Dlatego dziś wszystko kosztuje coraz więcej: wszystko jest coraz dalej od natury. Dlatego humanista też musi pamiętać o naukach ścisłych. Kto żyje w wirtualnym świecie dowolnych idei, buja w obłokach i utrudnia życie sobie i innym.

Tak przegrywają całe narody. Odlatują od rzeczywistości w stronę idei, których nie da się zrealizować. W stronę utopii. Tak było i z nami. Demokracja szlachecka wyglądała pięknie na papierze: każdy szlachcic równy, każdy z prawem głosu, każdy mógł zerwać sejm jednym „nie pozwalam". W rzeczywistości państwo przestało działać, a sąsiedzi rozebrali je kawałek po kawałku. Ponad dwieście lat po rozbiorach nadal wierzymy w demokrację, jakby rzeczywistość mogła tym razem zmienić zdanie. Tą samą drogą wprowadzamy dziś feminatywy: przez głosowanie. Kolejny raz próbujemy przegłosować rzeczywistość. Piszę o tym szerzej w książce „Po co to jest?", która wkrótce się ukaże.

Co zrobić?

Feminatywów nie da się wyleczyć słownikiem. Nie pomogą rady językowe, uchwały ani listy zalecanych form. Lekarstwo jest wcześniej, tam, gdzie leży błąd w założeniach.

Odrzućmy feminizm, czyli wiarę, że kobieta musi stać się mężczyzną, żeby była coś warta. Wtedy zniknie potrzeba feminatywów nowej fali, tak jak znika potrzeba aspiryny, kiedy przestaje boleć głowa. Zostaną położne, królowe i gospodynie, bo one odbijają porządek. Wróci spójność. Język znowu pójdzie za rzeczą, zamiast ją wyprzedzać.

Bo język ma jeden cel: żeby druga osoba zrozumiała, jaka jest rzeczywistość. Każde słowo, które opisuje coś innego niż rzeczywistość, ten cel podkopuje. Jedno takie słowo to drobiazg. Tysiąc takich słów to już język, w którym nie da się mówić prawdy.

Ja przeminę. Ty przeminiesz. Prawda, czyli zgodność z rzeczywistością, zostanie. Dlatego tylko ona jest istotna.

Marcin Zieliński