Czym jest dobro? To, co służy celowi i uzupełnia brak

Czy to dobry długopis?

Każdy odpowie, że nie, i każdy poda ten sam powód. Długopis jest po to, żeby pisać. Obudowa jest piękna, a grawer wzruszający. O tym, czy długopis jest dobry, rozstrzyga jednak kartka.

Platon zadał to pytanie dwadzieścia cztery wieki temu. Czym można widzieć, jeśli nie okiem? Czym słyszeć, jeśli nie uchem? Każda rzecz, która ma swoje zadanie, ma też własną doskonałość, a oko, które ją straciło, niczego nie zobaczy [1].

Od tego samego Arystoteles zaczyna „Etykę nikomachejską”. Każda umiejętność, każde badanie i każde działanie zmierza do jakiegoś dobra. Dlatego, jak pisze, słusznie określono dobro jako to, do czego wszystko zmierza [2].

Dobro to to, co służy swojemu celowi. Rzecz jest dobra, kiedy dobrze robi to, do czego jest.

Test odejmowania

W książce „Po co to jest?” opisuję prosty sposób, żeby ten cel znaleźć. Nazywam go testem odejmowania. Odejmujesz rzeczy kolejne cechy i patrzysz, po której z nich rzecz przestaje być sobą.

Weźmy długopis Krystyny. Zamień metalową obudowę na plastikową, a dalej będzie długopisem. Odejmij klips, grawer, rodzinną historię, a dalej będzie pisał. Odejmij tusz, który dochodzi do kulki, i zostanie metalowa pałeczka w kształcie długopisu. Leży w kubku razem z innymi długopisami, wygląda jak one i niczego nie napisze.

Na taki stan mam w książce osobne słowo: jałowość. Rzecz, która przestała służyć celowi, zachowuje formę i traci owoc. Sad, który przestał rodzić, co wiosnę kwitnie i z daleka wygląda jak sad. Jabłek z niego nie ma, a po kilku latach nikt już nie umie powiedzieć, kiedy właściwie to się stało.

Jałowość jest brakiem. W artykule „Zło nie istnieje” pisałem, że zło jest brakiem koniecznego dobra. Długopis, który nie pisze, pokazuje, skąd taki brak się bierze. Wystarczy, że rzecz przestanie robić to, do czego jest. Żeby to zobaczyć, trzeba znać jej cel.

Dobro, które rozdaje

17 czerwca roku 1 przed Chrystusem robotnik Hilarion pisze z Aleksandrii list do ciężarnej żony. Prosi, żeby się o niego nie martwiła, i obiecuje przysłać pieniądze, jak tylko dostanie wypłatę. Dodaje, że jeśli urodzi się chłopiec, mają go zatrzymać, a jeśli dziewczynka, wyrzucić [3]. Zaraz potem pyta czule, jak mógłby o niej zapomnieć. Pisze to bez cienia wahania, między dwoma serdecznymi zdaniami.

Taki był antyk. Niechciane dziecko można było wyrzucić, niewolnik był rzeczą, a wojna służyła do zdobywania łupów i ludzi. Po stłumieniu powstania Spartakusa Rzymianie ukrzyżowali sześć tysięcy jeńców wzdłuż drogi z Kapui do Rzymu [4]. O przyszłość pytano wnętrzności zwierząt i lot ptaków. Chór starców u Sofoklesa śpiewa, że najlepiej w ogóle się nie urodzić, a kto już przyszedł na świat, niech jak najszybciej wraca tam, skąd przyszedł [5].

W tym świecie Jezus mówi, że ostatni będą pierwszymi (Mk 10,31). Uczniom tłumaczy, że władcy narodów uciskają ludy, a kto chce być wielki, ma być sługą wszystkich (Mk 10,42–44). Dziś brzmi to zwyczajnie, a wtedy wywracało cały „porządek”. Arcykapłani i faryzeusze zwołali radę, bo bali się, że jeśli pozwolą Mu działać dalej, przyjdą Rzymianie. Tego dnia postanowili Go zabić (J 11,47–53).

Nie trzeba być wierzącym, żeby zobaczyć skalę tej zmiany. Brytyjski historyk starożytności Tom Holland pokazuje w książce „Dominion”, że wartości, które dziś uchodzą za oczywiste także w świecie świeckim, wyrosły z tej właśnie „rewolucji” [6].

Cudzysłów stoi tu celowo. Jezus przyniósł rozumny porządek. Rewolucję robi świat, który żyje wbrew rozumowi i prawu. Tak żył antyk i tak żyje nasza współczesność. Jedynym celem jest w nich przyjemność i dobrostan, a rządzą zwierzęce namiętności.

Dziś widać to na każdym ekranie, który co kilka sekund podsuwa nową przyjemność. Widać to też w wychowaniu. Psychologia odmienia emocje przez wszystkie przypadki, a szkoła wdraża to od przedszkola: dzieci uczą się rozpoznawać uczucia i dbać o nastrój, a zabawa ma być metodą na wszystko. W centrum stoi człowiek i jego samopoczucie.

Drogę przetarł Immanuel Kant. Tomasz z Akwinu uczył, że rozum odkrywa prawo moralne, które już istnieje. Kant uznał, że rozumna wola sama jest autorką prawa, które ją wiąże, nazwał to autonomią woli i uczynił najwyższą zasadą moralności [7]. Wystarczyło potem wymienić rozum na uczucia. Kiedy prawo nadaje sobie jednostka, miarą dobra staje się jej samopoczucie.

Wróćmy do dziesiątego rozdziału Ewangelii Marka. Do Jezusa przybiega tam człowiek, który ma wiele posiadłości, pada przed Nim na kolana i zaczyna od słów „Nauczycielu dobry”. Jezus zatrzymuje go na tym jednym słowie: „Czemu nazywasz Mnie dobrym? Nikt nie jest dobry, tylko sam Bóg” (Mk 10,18).

Pierwsza strona Biblii pokazuje, skąd ta pewność. Bóg stwarza światło, ląd i morze, rośliny, które wydają nasiona, i drzewa, które rodzą owoce. Każda rzecz dostaje swoje zadanie i swoje miejsce. Raz po raz pada to samo zdanie: Bóg widział, że były dobre. Na końcu Bóg patrzy na całość i widzi, że wszystko było „bardzo dobre” (Rdz 1,31).

Tomasz z Akwinu dopisał do tego myśl, która porządkuje resztę. Każde stworzenie działa po to, żeby zdobyć własną doskonałość. Roślina rośnie ku światłu, człowiek pracuje na chleb. Bóg niczego nie potrzebuje. Działa wyłącznie po to, żeby udzielić swojej doskonałości, czyli swojej dobroci. Dlatego Tomasz nazywa Go jedynym w pełni hojnym dawcą: daje i niczego na tym nie zyskuje [8].

Bóg jest dobrem, które udziela i rozdaje. Człowiek nie zrobi tego na skalę Boga. Może to robić w małym: zobaczyć brak i go uzupełnić.

Tak robi matematyk, który zobaczy w zeszycie ucznia 2 + 2 = 3. Nie przejdzie obok. Weźmie ołówek, skreśli trójkę i napisze czwórkę, bo dwa i dwa dają cztery dziś i będą dawały zawsze. Taka poprawka jest gestem miłości. Uczeń dostaje z powrotem to, czego mu zabrakło: prawdę.

Redaktor kończy obraz

Piszę tekst trochę tak, jak malarz robi szkic. Kompozycja jest, główne linie są, wiadomo, co ma być na obrazie. Potem tekst trafia do redakcji i wraca z poprawkami. Tu brakowało przecinka, tam słowa, w innym miejscu zdanie zgubiło po drodze podmiot. Czasem zdanie twierdzi coś, czego w świecie nie ma.

Redaktor i korektor pracują na moim tekście i uzupełniają w nim braki, także stylistyczne. Mają przy tym jedną miarę. Tekst jest opisem rzeczywistości, więc sprawdzają go z rzeczywistością. Ja maluję szkic, a oni kończą obraz.

Im lepiej znam prawa rzeczywistości, tym lepiej umiem brak uzupełnić. Dotyczy to każdego, kto kończy jakieś dzieło.

Malarz, który kończy cudzy szkic, musi wiedzieć, skąd pada światło i ile razy głowa mieści się w wysokości ludzkiego ciała. Bez tego dorysuje rękę, która wyrasta z łokcia.

Architekt ma prawo spisane w 1675 roku. Nicolas-François Blondel opisał w swoim wykładzie architektury, że wygodne schody pasują do ludzkiego kroku: dwie wysokości stopnia i jedna jego głębokość mają razem dawać długość kroku dorosłego człowieka, czyli około 63–65 centymetrów [9]. Ludzka noga od tamtej pory się nie zmieniła i za tysiąc lat będzie taka sama, więc wzór działa do dziś. Kto go nie zna, buduje schody, na których wszyscy się potykają.

Programista uzupełnia braki w programie. W ferie dzieci piszą u nas kiosk do zamawiania pizzy. W pierwszej wersji kiosk przyjmuje zamówienie i wysyła je do kuchni, a kucharz nie wie, dla kogo piecze. Brakuje numeru zamówienia. Dzieci znajdują ten brak same, bo wcześniej grały w pizzerii klienta, kelnera i kucharza. Wiedzą, że głodny klient stoi przy ladzie i czeka, aż ktoś wywoła jego numer.

Czy dopisany numer jest dobry, rozstrzyga u nas rzeczywistość. Pizza ma trafić do człowieka, który ją zamówił. Jeśli trafia do kogoś innego, dzieci szukają dalej i poprawiają program, aż zgodzi się z tym, jak działa pizzeria.

W każdym z tych zawodów praca ma koniec. Tekst idzie do druku, a pizza do klienta. Uzupełnianie braku ma się kiedyś zamknąć, bo taki jest jego sens.

Picasso, czyli złodziej

Pablo Picasso miał piętnaście lat, kiedy namalował „Pierwszą Komunię”. Płótno ma ponad półtora metra wysokości i przedstawia jego siostrę w białej sukni przy ołtarzu [10]. Twarze i dłonie mają proporcje, które każdy zna z lustra. Chłopak wiedział, jak wygląda człowiek i jak światło kładzie się na policzku.

Czterdzieści jeden lat później, w 1937 roku, maluje „Płaczącą kobietę”. Twarz rozpada się na ostre płaszczyzny, linie są kanciaste, kolory jaskrawe i gryzą się ze sobą. Modelką była Dora Maar, fotografka i malarka, wtedy partnerka Picassa. Obraz wisi w londyńskiej Tate, która łączy go z wojną domową w Hiszpanii i bombardowaniem Guerniki [11]. Sama Dora Maar powiedziała później o portretach, które z niej zrobił: „Wszystkie moje portrety [Picassa] są kłamstwami. Żaden z nich nie jest Dorą Maar” [11].

Ta sama twarz. Usta milczą. Jedno oko patrzy z profilu, drugie zsunęło się na policzek i należy do kota. Krzyczy brak porządku.

Wojna rzeczywiście zabiera twarzom spokój. Ból da się jednak pokazać bez rozbijania twarzy. Michał Anioł wyrzeźbił w „Piecie” Matkę, która trzyma na kolanach martwego Syna. Trudno o większe cierpienie, a Jej twarz zachowuje wszystkie proporcje. Dlatego właśnie widać, czego zabrakło. Każdy opis braku zaczyna się od dobra, którego brakuje, a artysta, który odbija dobro, pokazuje brak na jego tle.

Picasso zrobił coś innego. Z kobiecej twarzy zabrał właśnie to dobro, które malarz ma odbić. Rozbił ją na kawałki i zamienił łagodność w krzyk. Na płótnie został chaos.

Dlatego mówię, że Picasso był złodziejem. Kradł w przenośni, pędzlem. Jego obrazy są kradzieżą harmonii, porządku i spokoju kobiecej twarzy. Złodziej niczego nie stwarza. Zabiera dobro z miejsca, w którym było, i zostawia po sobie brak. Na portretach Picassa zostały oczy, nos i usta, a zniknęło to, co składało je w twarz.

Znam ten chaos z własnego biurka. Moja książka w pierwszej wersji też bywa trochę jak obraz Picassa: wszystkie myśli są na płótnie, a każda patrzy w inną stronę. Redaktor przynosi jej porządek, pokój i spójność. Oddaje tekstowi dokładnie to, co Picasso zabrał twarzy.

Grzech, czyli robienie braku

Skoro dobro uzupełnia brak, zło go robi. Grzesznik to ten, kto czyni zło, czyli robi brak. Można go robić na dwa sposoby.

Hania dostała na urodziny kaktusa i chce o niego dbać najlepiej, jak umie. Podlewa go więc codziennie, tak samo jak babcine paprocie. Po miesiącu kaktus mięknie u nasady i brązowieje, bo zgniły mu korzenie. Hania nie miała złych zamiarów. Nie znała prawa: kaktus rośnie tam, gdzie deszcz pada rzadko, i nadmiar wody go zabija. Kaktusowi jest wszystko jedno, czy zalano go z miłości.

Kiedy chodzi o czyn moralny, teologowie nazywają to grzechem materialnym. Czyn jest zły, choć ten, kto go popełnia, o tym nie wie. Katechizm mówi, że niezamierzona niewiedza może zmniejszyć winę, a nawet ją znieść [12]. Brak zostaje. Kto nie zna praw, ponosi pełne skutki ich złamania, tylko nie rozumie, skąd się wzięły.

Drugi sposób jest cięższy. W tej samej rozmowie, w której pada zdanie o dobru, Jezus wylicza przykazania: nie zabijaj, nie cudzołóż, nie kradnij (Mk 10,19). Tu nie ma czego zgadywać. Kto je zna i mimo to kradnie albo zdradza żonę, robi brak świadomie i z własnego wyboru. Katechizm nazywa grzechem śmiertelnym czyn, który dotyczy materii ciężkiej i zostaje popełniony z pełną świadomością i całkowitą zgodą. Jako przykład materii ciężkiej przywołuje właśnie przykazania z tej rozmowy [12].

Wiedza działa w obie strony. Im lepiej znam prawa rzeczywistości, tym lepiej umiem uzupełnić brak. I tym bardziej moje jest to, co zrobię wbrew nim. Piętnastoletni Picasso wiedział, jak wygląda twarz.

Sztuczna inteligencja zgaduje

Jest jeszcze trzeci sposób uzupełniania braku i spotykamy go dziś na każdym kroku. Tak działa sztuczna inteligencja.

Model językowy dostaje tekst z brakiem i dopisuje ciąg dalszy. Wybiera słowo, które w podobnych tekstach najczęściej stało w tym miejscu, z domieszką losowania. Zapisuje to, co zwykle tu bywa. Czy tak jest naprawdę, tego nie sprawdza.

Najłatwiej zobaczyć to na zegarze. Na zdjęciach reklamowych zegarki prawie zawsze pokazują 10:10, bo wskazówki nie zasłaniają wtedy logo i układają się w uśmiech. Generatory obrazów widziały ogromnie dużo takich zdjęć. W sierpniu 2025 roku dziennikarze serwisu OfficeChai poprosili ChatGPT o zegar, który pokazuje 4:30. Dostali 10:10 [13].

Z tekstem jest tak samo, tylko trudniej to zauważyć. Badacze z OpenAI, firmy, która stworzyła ChatGPT, razem z naukowcem z Georgia Tech zapytali trzy popularne modele o tytuł doktoratu jednego z autorów badania. Dostali trzy różne tytuły i żaden nie był prawdziwy. Tłumaczą to tak: model uczy się jak uczeń na teście wyboru. Za „nie wiem” dostaje zero punktów, a strzał daje szansę na trafienie, więc strzela [14].

AI uzupełnia brak trochę tak, jak Hania podlewała kaktusa, bez znajomości prawa. Hania przynajmniej chciała dobrze. Model nie chce niczego i nie zna celu, więc nie wie, czego brakuje. Czasem trafi w dobro, bo dobro akurat było najczęstsze. Czasem zrobi nowy brak i poda go tym samym pewnym tonem. AI nie czyni dobra, bo samo nie odróżni jednego od drugiego.

Dobro w odpowiedzi AI pojawia się dopiero wtedy, gdy ktoś, kto zna cel, sprawdzi ją z rzeczywistością. Czyli redaktor. Dlatego na zajęciach w KidsPRO dzieci najpierw poznają prawa: jak działa pizzeria, ile trwa pieczenie, co się dzieje z ciastem pod ściereczką. Kto je zna, od razu zobaczy, że zegar z AI stoi na 10:10. Więcej o tym, co AI robi z nauką dzieci, piszę w „Złudzeniu geniusza”.

Długopis znowu pisze

Józef bierze od Krystyny długopis i odkręca obudowę. We wkładzie jest jeszcze tusz, więc wie, gdzie szukać braku. Kulka na końcu wkładu toczy się po papierze i zabiera ze sobą tusz ze środka. Kiedy tusz zaschnie przy kulce, kulka staje. Józef zanurza końcówkę na chwilę w ciepłej wodzie, wyciera ją i kreśli na skrawku papieru małe kółka, aż pojawi się niebieska linia. Ciepło zmiękcza tusz dziś tak samo jak w dniu, w którym wnuki kupiły ten długopis.

Kilka minut później Krystyna pisze kartkę dla Zosi.

Tak wygląda dobro w działaniu. Ktoś zna cel rzeczy, widzi brak i wie, czym go uzupełnić. Długopis znowu jest dobry, bo znowu pisze.

Rozejrzyj się po domu i weź do ręki jedną rzecz. Zapytaj, po co jest. A potem zadaj drugie pytanie: czy jeszcze temu służy?

Pytania czytelników

Czym jest dobro?

Dobro to to, co służy swojemu celowi. Rzecz jest dobra, kiedy dobrze robi to, do czego jest: długopis pisze, oko widzi, schody pasują do ludzkiego kroku. Tak opisywał to Platon, a Arystoteles przytacza definicję dobra jako tego, do czego wszystko zmierza [1][2].

Co to jest jałowość?

To stan rzeczy, która przestała służyć swojemu celowi. Forma zostaje, owoc znika: sad kwitnie i nie rodzi, długopis wygląda jak długopis i nie pisze. Jałowość jest brakiem dobra, dla którego rzecz istnieje.

Dlaczego mówi się, że tylko Bóg jest dobry?

Tak odpowiada Jezus człowiekowi, który nazwał Go „Nauczycielem dobrym” (Mk 10,18). Tomasz z Akwinu wyjaśniał, że każde stworzenie działa po to, żeby zdobyć własną doskonałość, a Bóg niczego nie potrzebuje i działa wyłącznie po to, żeby udzielać swojej dobroci. Dlatego nazywał Go jedynym w pełni hojnym dawcą [8].

Czym jest grzech materialny, a czym grzech śmiertelny?

Grzech materialny to czyn zły sam w sobie, popełniony przez kogoś, kto nie wie, że jest zły. Według Katechizmu niezamierzona niewiedza może zmniejszyć winę, a nawet ją znieść. Grzech śmiertelny wymaga trzech warunków naraz: materii ciężkiej, pełnej świadomości i całkowitej zgody [12].

Dlaczego Picasso był złodziejem?

W przenośni. Jego portrety kobiet zabierają twarzy harmonię, porządek i spokój, czyli dobro, które malarz ma odbić, i zostawiają w tym miejscu brak. Picasso wiedział, co zabiera: jako piętnastolatek malował twarze w naturalnych proporcjach [10].

Czy sztuczna inteligencja może czynić dobro?

Model językowy uzupełnia brak tym, co w danych treningowych najczęściej stało w podobnym miejscu. Nie zna celu i sam nie odróżnia prawdy od zgrabnego zmyślenia, więc trafia w dobro wtedy, gdy dobro akurat było najczęstsze. Badacze z OpenAI pokazali, że trening i ocena modeli nagradzają zgadywanie bardziej niż przyznanie się do niewiedzy [14]. Dobro pojawia się dopiero wtedy, gdy wynik sprawdzi człowiek, który zna cel.

Źródła

[1] Platon, Państwo, ks. I, 352d–353e; polski przekład Władysława Witwickiego; przekład angielski Benjamina Jowetta: Project Gutenberg.

Treść: każda rzecz ma zadanie, którego nic innego nie wykona albo nie wykona równie dobrze; widzieć można tylko oczami, a słyszeć tylko uszami; to, co ma swoje zadanie, ma też właściwą sobie doskonałość; oczy pozbawione swojej doskonałości, czyli wzroku, nie spełnią swojego zadania.

[2] Arystoteles, Etyka nikomachejska, I, 1, 1094a 1–3, tłum. Daniela Gromska, PWN, Warszawa 1956; omówienie: Maciej Smolak, O t'agathon, czyli o dobru. Na podstawie „Etyki nikomachejskiej” I 1 1094a 1–3 w interpretacji Sebastiana Petrycego z Pilzna, „Analiza i Egzystencja”, PDF.

Treść: każda sztuka i każde badanie, a podobnie każde działanie i postanowienie zmierzają do jakiegoś dobra; dlatego słusznie określono dobro jako to, do czego wszystko zmierza. Ograniczenia: Arystoteles przytacza tę definicję za poprzednikami i nie podaje, za kim; część badaczy wskazuje Eudoksosa z Knidos.

[3] List Hilariona do Alis, 17 czerwca 1 r. p.n.e., papirus z Oksyrynchos P.Oxy. IV 744; tekst grecki i przekład angielski: papyri.info.

Treść: Hilarion, który pracuje w Aleksandrii, prosi żonę, żeby się nie martwiła, obiecuje przysłać pieniądze po wypłacie i poleca, żeby zatrzymała dziecko, jeśli urodzi się chłopiec, a wyrzuciła, jeśli dziewczynka; pyta też, jak mógłby o niej zapomnieć. Ograniczenia: porzucone dzieci umierały albo trafiały do obcych, nierzadko jako niewolnicy; list pokazuje zwyczaj, a nie jego skalę.

[4] Appian z Aleksandrii, Wojny domowe, I, 120, przekład angielski: Livius.org.

Treść: po klęsce powstania Spartakusa w 71 r. p.n.e. 6000 ocalałych wzięto do niewoli i ukrzyżowano wzdłuż całej drogi z Kapui do Rzymu.

[5] Sofokles, Edyp w Kolonos, w. 1224–1227, przekład angielski Richarda C. Jebba: Perseids.

Treść: chór starców z Kolonos śpiewa, że nie urodzić się jest ponad wszelką miarę najlepsze, a gdy człowiek już ujrzał światło dnia, drugie w kolejności jest jak najszybciej wrócić tam, skąd przyszedł.

[6] Tom Holland, Dominion: The Making of the Western Mind, Little, Brown, Londyn 2019; wydanie amerykańskie: Dominion: How the Christian Revolution Remade the World, Basic Books, Nowy Jork 2019.

Treść: przekonania chrześcijan wydawały się starożytnym gorszące, a mimo to przekształciły Zachód; według autora pojęcia takie jak laickość, liberalizm czy nauka wyrastają z chrześcijańskiej gleby. Ograniczenia: to synteza historyczna z wyraźną tezą autora, dyskutowaną przez recenzentów.

[7] Immanuel Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności (1785), AA 4:440, tłum. Mścisław Wartenberg; omówienie: Robert Johnson, Adam Cureton, Kant's Moral Philosophy, Stanford Encyclopedia of Philosophy, plato.stanford.edu.

Treść: autonomia woli to właściwość woli, dzięki której jest ona sama dla siebie prawem, niezależnie od przedmiotów chcenia; zasada moralności jest zasadą autonomii. Według omówienia Kant odchodzi tym od Tomasza z Akwinu i Locke'a, dla których zasady moralne są zewnętrzne wobec woli i odkrywa je rozum. Ograniczenia: u Kanta prawodawcą jest rozum, wspólny wszystkim istotom rozumnym, a nie uczucia jednostki; przejście od rozumu do samopoczucia to teza autora artykułu.

[8] Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, I, q. 44, a. 4, odpowiedź i ad 1, przekład angielski Ojców Dominikanów Prowincji Angielskiej, CCEL.

Treść: Pierwszy Działający nie działa po to, żeby cokolwiek zdobyć; zamierza jedynie udzielić swojej doskonałości, czyli swojej dobroci, podczas gdy każde stworzenie dąży do zdobycia własnej doskonałości; działanie z potrzeby przysługuje tylko działającemu niedoskonałemu, dlatego jedynie Bóg jest dawcą w pełni hojnym, bo nie działa dla własnego zysku, tylko ze względu na swoją dobroć.

[9] Nicolas-François Blondel, Cours d'architecture enseigné dans l'Académie royale d'architecture, Paryż 1675–1683; współczesne omówienie: José Tomás Franco, How to Calculate Staircase Dimensions and Designs, ArchDaily; o pierwotnej wartości: „Journal for Geometry and Graphics” 23 (2019), z. 2, PDF.

Treść: suma dwóch wysokości stopnia i jednej głębokości stopnia powinna odpowiadać długości ludzkiego kroku; współcześnie przyjmuje się 63–65 cm. Ograniczenia: Blondel podawał wartość około 65 cm, dzisiejsze podręczniki i przepisy dopuszczają zakres mniej więcej od 60 do 65 cm; wzór dotyczy schodów o typowym nachyleniu.

[10] Pablo Picasso, Pierwsza Komunia (La primera comunió), 1896, olej na płótnie, 166 × 118 cm, Museu Picasso, Barcelona, karta obiektu.

Treść: pierwsze duże płótno Picassa, namalowane w wieku 15 lat, w nurcie realistycznym; przedstawia jego siostrę w dniu Pierwszej Komunii; pokazane na wystawie w Barcelonie w 1896 r.

[11] Pablo Picasso, Płacząca kobieta (Femme en pleurs), 1937, olej na płótnie, Tate, Londyn, nr T05010; Tate Modern, Capturing the Moment, przewodnik do wystawy, 2023, PDF; Tate Modern, Dora Maar, przewodnik do wystawy, 2019–2020, tate.org.uk.

Treść: obraz nawiązuje do postaci kobiety z martwym dzieckiem z „Guerniki” i powstał w czasie wojny domowej w Hiszpanii, po bombardowaniu Guerniki w kwietniu 1937 r.; modelką była Dora Maar, która powiedziała później, że wszystkie jej portrety są kłamstwami, są Picassami i żaden nie jest Dorą Maar; Picasso przedstawił ją jako płaczącą kobietę ponad 30 razy. Ograniczenia: według przewodnika Tate dla samej Maar płacząca kobieta była metaforą cierpienia Hiszpanów w czasie wojny, a nie jej portretem.

[12] Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1857–1860, Pallottinum, Poznań 1994; tekst angielski: vatican.va.

Treść: 1857: grzech śmiertelny to grzech, którego przedmiotem jest materia ciężka i który został popełniony z pełną świadomością i całkowitą zgodą; 1858: materię ciężką precyzuje dziesięć przykazań, zgodnie z odpowiedzią Jezusa udzieloną bogatemu młodzieńcowi (nie zabijaj, nie cudzołóż, nie kradnij…); 1859: grzech śmiertelny zakłada znajomość grzesznego charakteru czynu; 1860: niezamierzona niewiedza może zmniejszyć, a nawet znieść poczytalność ciężkiego wykroczenia, przy czym nikt nie jest uważany za nieznającego zasad prawa moralnego, wpisanych w sumienie każdego człowieka. Uwaga: nazwa „grzech materialny” pochodzi z teologii moralnej; Katechizm opisuje ten przypadek bez jej używania.

[13] AI Image Models Still Can't Create Clocks That Show The Right Time, OfficeChai, sierpień 2025, officechai.com; The Persistent Flaw in Image Models: Time, Analytics India Magazine, analyticsindiamag.com.

Treść: poproszony o zegar pokazujący 4:30, ChatGPT (model GPT-5) wygenerował zegar na 10:10; producenci fotografują zegarki zwykle na 10:10, bo wskazówki nie zasłaniają wtedy logo i układają się w „uśmiech”, więc ta godzina dominuje w danych treningowych; podobnie zachowywały się m.in. DALL·E 3, Midjourney, Stable Diffusion i Ideogram. Ograniczenia: to testy redakcyjne, nie badanie naukowe; nowsze modele mogą radzić sobie lepiej.

[14] Adam Tauman Kalai, Ofir Nachum, Santosh S. Vempala, Edwin Zhang, Why Language Models Hallucinate, OpenAI i Georgia Tech, 4 września 2025, arXiv:2509.04664.

Treść: modele językowe, jak uczniowie przy trudnym teście, w razie niepewności zgadują i podają wiarygodnie brzmiące fałsze; trening i sposób oceniania modeli nagradzają zgadywanie bardziej niż przyznanie się do niepewności; zapytane o tytuł doktoratu Adama Taumana Kalaia trzy popularne modele (ChatGPT, DeepSeek, Llama) podały różne tytuły i żaden nie był poprawny. Ograniczenia: praca teoretyczna, przykłady mają charakter ilustracyjny.