Zło nie istnieje. Zło jako brak koniecznego dobra, miłość jako dobro, które się udziela

Gdzie podziała się rana?

Nie przeszła na drugie kolano. Nie przeniosła się do kolegi z ławki i nie czeka w szafce na następny upadek. Rana była miejscem, w którym zabrakło skóry. Kiedy skóra odrosła, nie zostało nic, co mogłoby się gdzieś wyprowadzić.

Ten przykład ma szesnaście wieków. Augustyn z Hippony opisał choroby i rany jako brak zdrowia. Kiedy ciało zdrowieje, nic z niego nie wychodzi i nic nie zamieszkuje gdzie indziej [1]. Tym przykładem odpowiadał na pytanie, od którego zaczyna się ten artykuł: czym jest to, co nazywamy złem, jeśli nie brakiem dobra?

Napisałem o tym piosenkę „Zło nie istnieje”. Tutaj rozwijam to, co w piosence zmieściło się w kilku linijkach. Tam, gdzie melodia powie coś szybciej niż akapit, odsyłam do niej i do drugiej mojej piosenki, „Matematycznej lekcji miłości”.

Gdzie mieszka zło?

Włącz wiadomości. Wojna, oszustwo, przemoc, kolejna afera. Zło jest wszędzie, a nikt nie umie pokazać miejsca, w którym się zaczyna. Widać tylko jego skutki.

zło jest wszędzie — pokazują je media
zło jest wszędzie — krzyczą nagłówki
jak je pokonać — czym je zatrzymać
pytałem skąd pochodzi
nikt nie znał źródła — tylko skutki
ślady po czymś — czego nie ma

Spróbuj opisać ciemność bez słowa „światło”. Albo zimno, nie wspominając o cieple. Albo bałagan, nie wiedząc, jak wygląda porządek. Nie da się. Każdy opis braku zaczyna się od tego, czego brakuje.

Tomasz z Akwinu zapisał to w jednym zdaniu: przeciwieństwa poznajemy przez siebie nawzajem, jak ciemność przez światło, więc to, czym jest zło, trzeba wyczytać z natury dobra [2]. Zło ma kształt dobra, którego zabrakło.

Augustyn doszedł do tego samego od drugiej strony. Wszystko, co istnieje, jest dobre, dopóki istnieje. Gdyby zło było rzeczą, byłoby więc czymś dobrym [3]. Zła trzeba zatem szukać tam, gdzie czegoś brakuje.

Brak koniecznego dobra

Kamień nie widzi. Nikt nad nim nie płacze i żaden okulista nie wypisze mu skierowania. Człowiek, który stracił wzrok, ma dokładnie ten sam brak, a jednak mówimy o nieszczęściu.

Różnica leży w tym, czym jest kamień, a czym człowiek. Wzrok należy do człowieka. Kamieniowi nigdy się nie należał. Tomasz z Akwinu pisze wprost, że brak wzroku jest złem w zwierzęciu, a w kamieniu złem nie jest [2]. Złem jest więc brak dobra, które powinno być na swoim miejscu. Dlatego mówię precyzyjnie: zło jest brakiem koniecznego dobra.

Żeby zobaczyć taki brak, trzeba wiedzieć, po co rzecz istnieje. Ściana bez klamki jest zwykłą ścianą. Drzwi bez klamki to kłopot, bo drzwi są po to, żeby je otwierać. Pchasz, ciągniesz, szukasz palcami czegoś, czego nie ma.

Dlatego zajęcia w KidsPRO zaczynamy od pytania „po co to jest?”. Kto zna cel, ten widzi brak. Kto celu nie zna, czuje tylko, że coś mu przeszkadza, i zgaduje.

Programiści mają na konieczne dobro własne słowo: niezmiennik. Pod koniec pokażę, jak wygląda w kodzie i kto go pilnuje.

Mapa braków

Kiedy raz zobaczysz zło jako brak, zaczniesz je rozpoznawać na każdym kroku. W mówionej części piosenki wypisałem kilka takich miejsc. Zaczyna się tak:

Zło nie jest bytem. Jest niedoborem.
(…)
Bałagan — to brak porządku.
Wojna — to brak pokoju.

Weźmy bałagan. Po zajęciach na stole w klasie leżą kredki, kartki, nożyczki i rozsypane klocki. Dziesięć minut później stół wygląda zupełnie inaczej. Nikt niczego nie wyniósł ani nie dokupił. Leżą na nim te same rzeczy, każda na swoim miejscu. Bałagan zniknął tak samo jak rana Kuby, bo był brakiem porządku.

Te same rzeczy, ten sam stół. Wrócił tylko porządek, którego brakowało.

Z uwagą jest podobnie. Gra co kilkadziesiąt sekund daje błysk, dźwięk i nagrodę, więc uwaga skacze jak iskra. Rozproszenie to brak koncentracji i kolejny bodziec tego braku nie uzupełni. Uzupełnia go cisza, kartka i czas.

Brak widać też w sztuce. Na niektórych portretach Pabla Picassa oczy lądują po jednej stronie nosa, a usta z boku twarzy. Taki obraz przyciąga wzrok właśnie dlatego, że czegoś w nim brakuje: proporcji, które każdy zna z lustra. Harmonię da się zmierzyć, więc da się zmierzyć także jej brak.

Najtrudniej zobaczyć brak w pieniądzu. Banknot jest pokwitowaniem za dobro: za chleb, buty, godzinę czyjejś pracy. Kiedy banknotów przybywa, a chleba nie, każdy kwituje mniej. Ta sama pizza z tej samej mąki co roku kosztuje więcej. Inflacja to puste pieniądze, bez dobra.

Najciężej pisać o braku, który dotyka najmniejszych. Niemowlę potrzebuje mamy. Żłobek może być czysty, ciepły, z dobrymi opiekunkami, a brak i tak zostaje, bo opiekunka nie zastąpi mamy. Badacze widzą go nawet w hormonach. W przeglądzie dziewięciu badań dzieci w placówkach opieki dziennej miały wyższy poziom kortyzolu, hormonu stresu, niż w domu. W placówce kortyzol rósł od rana do popołudnia, w domu tego wzrostu nie było, a różnica była najwyraźniejsza u dzieci poniżej trzech lat [4]. Wielu rodziców nie ma dziś wyboru i nie piszę tego przeciwko nim. Piszę o braku, który ktoś im narzucił.

Zło, które ktoś robi celowo

Jest brak, który przychodzi sam: susza, choroba, rozbite kolano. I jest brak, który ktoś robi własnymi rękami.

Złodziej niczego nie stwarza. Zabiera rower spod sklepu i od tej chwili w jednym miejscu stoi rower, którego nikt nie kupił, a w drugim brakuje roweru, którym ktoś jeździł do pracy. Agresor robi to samo z ziemią, domem i życiem. Przemoc przenosi dobro i zostawia po sobie brak.

jest takie zło które nie jest brakiem przypadku
które celowo zabiera — by mieć zysk z pustki
agresor wie co robi — gwałtem odbiera dobro

Nawet tutaj zło żyje z dobra. Siła, spryt i odwaga same w sobie są dobre. Nikt nie kradnie dla samej kradzieży, kradnie dla pieniędzy, wygody, poczucia bezpieczeństwa. Tomasz z Akwinu opisuje zły czyn jako jakieś dobro połączone z brakiem innego dobra, tak jak człowiek nieumiarkowany szuka przyjemności, w której zabrakło rozumu [2].

Ta sama logika działa piętro wyżej. Kiedy dług rośnie szybciej, niż da się go spłacić, a w mięsie sprzedaje się na wagę wodę, ktoś zarabia na braku drugiego człowieka. To robota złodzieja, tylko z pieczątką. W rachunku, w którym dwa plus dwa daje trzy, brakuje jedynki, bo ktoś ją zabrał. Zabieranie bywa jawne albo dyskretne, bywa nawet legalne, i żadna z tych form nie robi z niego dobra. Śpiewam o tym w „Matematycznej lekcji miłości”.

Dlaczego zła nie zwycięża się złem?

Kłótnia przy kolacji. Padło o jedno słowo za dużo, ktoś trzasnął drzwiami. Następnego dnia nikt nie odzywa się pierwszy. Cisza ma być karą dla drugiej strony. W praktyce do braku szacunku dochodzi drugi brak, brak rozmowy, a każdy dzień milczenia dokłada następny.

kiedy burza rozdarła dom — i serce
milczenie nie leczy — choćby całe dni trwało

Brak dodany do braku daje większy brak. Zemsta, obraza i cicha kara działają jak spłacanie długu nowym długiem. W piosence ująłem to krótko: „kiedy walczysz złem przeciw złu / mnożysz brak”. A w refrenie: „nie zgasisz ciemności ciemniejszą nocą”.

Czy to znaczy, że agresorowi trzeba ustąpić? Obrona domu przed złodziejem chroni dobro, które ktoś chce zabrać, więc sama jest uzupełnianiem. Zemsta niczego nie chroni. Dorabia nowy brak po drugiej stronie i na końcu obie strony mają mniej, niż miały.

Święty Paweł zamknął to w trzech słowach: „zło dobrem zwyciężaj” (Rz 12,21). Brak uzupełnia się tym, czego brakuje. Po kłótni brakuje słowa, więc trzeba je dać. Najlepiej od razu, bo brak rośnie jak chwast. Póki jest mały, wyrywa się go dwoma palcami.

Miłość, czyli dobro, które się udziela

Krystyna piecze w sobotę dwa bochenki. Jeden zostaje w domu, drugi idzie przez płot do sąsiadów, którzy mają troje małych dzieci i mało czasu. Emerytura Krystyny od tego nie wzrośnie i nikt jej za chleb nie zapłaci. W środę sąsiadka przynosi słoik konfitur, a jej syn pomaga Krystynie wnieść drewno do szopy.

Zapal świeczkę od świeczki. Pierwszy płomień nie zmalał, a w pokoju jest dwa razy jaśniej. Pieniądze działają odwrotnie: po wydaniu stu złotych masz o sto złotych mniej. Dobro, które dajesz, mnoży się po drodze.

Ten mechanizm ma starą nazwę. Średniowieczni filozofowie powtarzali bonum est diffusivum sui, czyli dobro samo z siebie się rozlewa. Tomasz z Akwinu wyprowadził tę formułę ze słów Pseudo-Dionizego Areopagity i doprecyzował ją: dobro rozlewa się tak, jak porusza cel [5]. Przyciąga. Kto dostał chleb, sam zaczyna szukać, komu dać konfitury.

Miłość jest tym dobrem w działaniu.

miłość to dobro które się udziela
które samo z siebie chce wypełnić brak
każdy z nas jest bogaty — ma co dać
nikt nie jest za ubogi by nasycić głód

Nikt naprawdę nie jest za ubogi. Jedenastolatek ma czas, uwagę i ręce do pomocy, a najbiedniejszy człowiek ma słowo, którego komuś brakuje po kłótni. Miłość uzupełnia brak u drugiego człowieka i sama na tym nie traci.

miłość się udziela — bo tak jest zbudowana
jedno dobro dane — rodzi kolejne

Strażnik, który nie dopuszcza do braku

Wróćmy do pizzerii, którą dzieci budują na zajęciach. Klient zamawia przy kiosku dwie margherity. W pierwszej wersji programu zamówienie wygląda tak:

public class Zamowienie
{
    public List<Pozycja> Pozycje { get; set; } = new();
    public decimal Suma { get; set; }
}

Wszystko jest publiczne, więc każdy fragment programu może zmienić zamówienie po swojemu. Ktoś pisze ekran kelnera i dodaje pizzę najprościej, jak się da:

zamowienie.Pozycje.Add(new Pozycja(margherita, 2));

Kuchnia dostaje dwie margherity, a suma zostaje na zerze. Na paragonie będzie zero złotych za dwie pizze. Nikt nie chciał nikogo oszukać. Brak powstał, bo nikt go nie pilnował, a niezamierzony brak dalej jest brakiem.

Teraz wersja, w której zamówienie samo pilnuje swojej całości:

public class Zamowienie
{
    private readonly List<Pozycja> _pozycje = new();

    public IReadOnlyList<Pozycja> Pozycje => _pozycje.AsReadOnly();
    public decimal Suma { get; private set; }
    public bool Wydane { get; private set; }

    public void Dodaj(Pizza pizza, int ilosc)
    {
        if (Wydane)
            throw new InvalidOperationException("Wydanego zamówienia nie można zmienić.");
        if (ilosc < 1)
            throw new ArgumentOutOfRangeException(nameof(ilosc));

        _pozycje.Add(new Pozycja(pizza, ilosc));
        Suma += pizza.Cena * ilosc;
    }

    public void Wydaj()
    {
        if (_pozycje.Count == 0)
            throw new InvalidOperationException("Nie można wydać pustego zamówienia.");

        Wydane = true;
    }
}

Listy pozycji nie da się już zmienić z zewnątrz. Sumy też nie. Jedyne drzwi do środka to metody Dodaj i Wydaj, a przy tych drzwiach stoi strażnik. Zanim wpuści zmianę, sprawdza trzy reguły: suma zawsze zgadza się z pozycjami, wydanego zamówienia nie wolno zmieniać, pustego nie wolno wydać.

Programiści nazywają taki obiekt korzeniem agregatu, po angielsku Aggregate Root. Wzorzec opisał Eric Evans w książce Domain-Driven Design z 2003 roku [6]. Agregat to grupa obiektów, które zawsze muszą tworzyć spójną całość, jak zamówienie razem z pozycjami. Z zewnątrz wolno trzymać odwołanie tylko do korzenia, a korzeń odpowiada za to, żeby po każdej zmianie wszystkie reguły całości były spełnione [6].

Te reguły to niezmienniki. Niezmiennik mówi, co musi być zawsze, bo bez tego zamówienie przestaje być zamówieniem. Niezmiennik to konieczne dobro zamówienia, a złamany niezmiennik to brak koniecznego dobra. Tomasz z Akwinu opisał ten błąd prawie siedemset lat przed pierwszym kompilatorem. Korzeń agregatu pilnuje, żeby zło w ogóle nie powstało.

Żeby wypisać niezmienniki, trzeba najpierw wiedzieć, po co jest zamówienie: żeby klient dostał to, za co zapłacił, i zapłacił za to, co dostał. To ten sam ruch co z kamieniem i okiem. Kto nie zna celu, nie wie, czego pilnować.

Bez strażnika brak wychodzi na jaw dopiero przy kasie. Wtedy ktoś dopisuje poprawkę w raporcie, ktoś drugi w paragonie, trzeci w magazynie. Łatka na łatce działa jak zło zwalczane złem. Każda dokłada nowy brak, aż w końcu nikt nie umie przeczytać kodu.

Wyjątek rzucony przez korzeń wygląda surowo. W praktyce jest troską, bo zatrzymuje błąd w chwili, gdy jest najmniejszy, jak matematyk, który poprawia dziecku rachunek, zanim ono nauczy się go źle. W „Matematycznej lekcji miłości” takie poprawienie błędu jest aktem miłości.

Strażnika da się obejść. Kto się uprze, dobierze się do środka przez refleksję. Taki programista wie, co robi, jak agresor z piosenki.

Rodzina jest takim samym agregatem. Kłótnia, przeprowadzka, nowe dziecko, utrata pracy to zmiany, po których całość nie może się rozpaść. Przy każdej z nich ktoś musi sprawdzić, czy niczego nie zabraknie. W domu tę rolę pełni miłość.

Czy brak został uzupełniony, rozstrzyga u nas rzeczywistość. Zamówienie ma trafić do kuchni, suma na paragonie ma się zgadzać z menu, pizza ma dojść do klienta. Kiedy coś się nie zgadza, wracamy, szukamy braku i poprawiamy, aż program zgodzi się z tym, jak działa świat.

Świat i jego prawa są dobre. Braki narobili dorośli: w gospodarce, w konkurencji, w systemach, które sami zbudowali. Dzieci, które nauczą się widzieć brak, pilnować koniecznego dobra i uzupełniać to, czego zabrakło, przywrócą tam ład. Tego uczymy w KidsPRO, linijka po linijce.

Dobra wiadomość

Mam dla Ciebie bardzo dobrą wiadomość: zło nie istnieje.

Gdyby było siłą równą dobru, świat byłby polem bitwy dwóch potęg, która nigdy się nie kończy. Zło jest brakiem, a brak da się uzupełnić. Rana się goi. Stół wraca do porządku. Suma na paragonie znów zgadza się z pizzą. Milczenie po kłótni kończy jedno zdanie przy kolacji.

zło nie istnieje — jest tylko brak
brak dobra — brak miłości — brak
nie zgasisz ciemności ciemniejszą nocą
tylko światło — tylko dobro
wypełnia pustkę

Nie trzeba czekać, aż ktoś da pierwszy. Każdy z nas ma co dać.

Jaki brak widzisz dziś obok siebie?

Pytania czytelników

Co znaczy, że zło jest brakiem dobra?

Znaczy, że zło nie ma własnego istnienia. Istnieje rzecz, której czegoś brakuje: człowiek bez wzroku, dom bez zgody, pieniądz bez dobra, za które miał kwitować. Złem jest sam ten brak, o ile dotyczy dobra, które powinno tam być [1][2].

Kto pierwszy powiedział, że zło jest brakiem dobra?

Najbardziej znanym autorem tej myśli jest Augustyn z Hippony (354–430), który rozwinął ją w Wyznaniach i w Enchiridionie, korzystając z dorobku neoplatończyków [1][3]. Tomasz z Akwinu (1225–1274) uściślił ją w Summie teologii: złem jest brak dobra należnego, czyli takiego, które przysługuje danej rzeczy z jej natury [2].

Co to jest privatio boni?

To łacińskie wyrażenie oznaczające pozbawienie dobra. Tak w filozofii nazywa się pogląd, że zło jest brakiem dobra i nie ma własnego bytu.

Co znaczy, że dobro się udziela?

Średniowieczna formuła bonum est diffusivum sui mówi, że dobro samo z siebie się rozlewa. Tomasz z Akwinu wyjaśniał, że dobro działa jak cel: przyciąga innych i pobudza ich do działania [5]. Miłość jest tym dobrem w praktyce. Kto ją dostał, chce dawać dalej.

Co to jest Aggregate Root w DDD?

To obiekt, który jest jedynym wejściem do grupy powiązanych obiektów, na przykład zamówienia razem z jego pozycjami. Każda zmiana przechodzi przez niego, a on sprawdza, czy po zmianie wszystkie niezmienniki całości są spełnione. Wzorzec pochodzi z książki Erica Evansa Domain-Driven Design z 2003 roku [6].

Co to jest niezmiennik w programowaniu?

To reguła, która musi być prawdziwa przez cały czas istnienia obiektu, na przykład: suma zamówienia równa się sumie jego pozycji. Złamany niezmiennik oznacza, że obiekt przestał być tym, czym miał być.

Źródła

[1] Augustyn z Hippony, Enchiridion, rozdz. 11, przekład angielski J. F. Shaw, Logos Virtual Library.

Treść: zło jest brakiem dobra; choroby i rany w ciele to brak zdrowia, a po wyleczeniu przestają istnieć i nigdzie się nie przenoszą; wady duszy to brak naturalnego dobra.

[2] Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, I, q. 48, a. 1, a. 3 i a. 5, przekład angielski Ojców Dominikanów Prowincji Angielskiej, CCEL.

Treść: a. 1: przeciwieństwa poznaje się przez siebie nawzajem, jak ciemność przez światło, więc istotę zła trzeba ująć od strony dobra; zło w działaniu moralnym to jakieś dobro połączone z brakiem innego dobra, np. przyjemność zmysłów pozbawiona porządku rozumu (ad 2). a. 3: brak dobra jest złem wyłącznie wtedy, gdy jest pozbawieniem (privatio); zwykła negacja złem nie jest. a. 5 ad 1: brak wzroku jest złem w zwierzęciu i nie jest złem w kamieniu, bo widzenie nie należy do natury kamienia.

[3] Augustyn z Hippony, Wyznania, VII, 12, 18; omówienie z fragmentami w przekładzie Zygmunta Kubiaka: Zintegrowana Platforma Edukacyjna.

Treść: wszystko, co istnieje, jest dobre, dopóki istnieje; zło nie jest substancją, bo gdyby nią było, byłoby dobrem.

[4] Harriet J. Vermeer, Marinus H. van IJzendoorn, Children's elevated cortisol levels at daycare: A review and meta-analysis, „Early Childhood Research Quarterly” 21(3), 2006, s. 390–401, streszczenie.

Treść: przegląd dziewięciu badań z metaanalizą; w placówkach opieki dziennej dzieci mają wyższy poziom kortyzolu niż w domu; w placówce poziom rośnie od rana do popołudnia, w domu tego wzrostu nie ma; efekt jest najsilniejszy u dzieci poniżej 36 miesięcy. Ograniczenia: większość badań prowadzono w placówkach dobrej jakości; autorzy przypuszczają, że przyczyną jest stres kontaktów w grupie, ale mechanizm nie został ustalony; metaanaliza nie bada skutków długofalowych.

[5] Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, I, q. 5, a. 4, arg. 2 i ad 2, CCEL; łaciński tekst z polskim przekładem w: Artur Andrzejuk, Dobro: emanat czy cel?, UKSW.

Treść: dobro nazywa się rozlewającym się (diffusivum sui), co Tomasz wyprowadza ze słów Pseudo-Dionizego Areopagity (O imionach Bożych, IV); w odpowiedzi doprecyzowuje, że dobro rozlewa się w taki sposób, w jaki porusza cel. Ograniczenia: formułę zwykle przypisuje się Pseudo-Dionizemu; Tomasz zaznacza, że „wynika ona ze słów Dionizego” (ut ex verbis Dionysii accipitur).

[6] Eric Evans, Domain-Driven Design: Tackling Complexity in the Heart of Software, Addison-Wesley, Boston 2003, rozdz. 6, część „Aggregates”.

Treść: agregat to grupa powiązanych obiektów traktowanych przy zmianie danych jako jedna całość, z korzeniem i granicą; obiekty spoza agregatu mogą trzymać odwołanie tylko do korzenia; korzeń ostatecznie odpowiada za sprawdzanie niezmienników; po zatwierdzeniu każdej zmiany wszystkie niezmienniki agregatu muszą być spełnione. Ograniczenia: przykład z zamówieniem w artykule jest uproszczony, pomija bazę danych, transakcje i repozytorium; kod sprawdziłem w .NET 8.