Myślenie krytyczne u dzieci. Jak informatyka uczy sprawdzać AI, książki, filmy i gry

Tato, przecież w kosmosie nie ma powietrza. Czytałem, że tam nawet największy wybuch byłby zupełnie cichy. Skąd w takim razie ten huk? Michał zatrzymuje rękę z popcornem w pół drogi do ust i uśmiecha się, bo sam o tym nie pomyślał.

Antek sprawdził film z prawem, które się nie zmienia. Dźwięk rozchodzi się w powietrzu, w wodzie albo w ścianie, a w próżni nie ma czego wprawić w drgania. Tak było sto lat temu, tak jest dziś i tak będzie za milion lat. Film twierdził co innego, więc Antek uznał, że myli się film.

To jest myślenie krytyczne.

Modne słowo

Myślenie krytyczne jest dziś wszędzie: w szkole, w ofertach pracy, w reklamach kursów dla dzieci i dorosłych. Światowe Forum Ekonomiczne zapytało ponad tysiąc dużych pracodawców, jakich umiejętności potrzebują. W raporcie z 2025 roku na pierwszym miejscu znów stoi myślenie analityczne, które za kluczowe uznaje mniej więcej siedem na dziesięć firm [1].

Amerykański filozof edukacji Robert Ennis, jeden z najczęściej cytowanych badaczy tematu, opisuje myślenie krytyczne jako rozsądne i refleksyjne myślenie, którego celem jest decyzja, w co wierzyć i co robić [2]. Definicja jest dobra. Zostawia jedno pytanie: według jakiej miary?

Bez miary myślenie krytyczne zamienia się w podejrzliwość. Dziecko słyszy „nie wierz we wszystko, co widzisz” i zaczyna wątpić we wszystko po równo: w film, w podręcznik, w grawitację i w babcię. Kto wątpi we wszystko, ten w końcu wierzy temu, kto mówi najgłośniej.

Sito

Odpowiedź siedzi w samym słowie. „Krytyczny” pochodzi od greckiego czasownika krinein, który znaczy przesiewać, oddzielać, rozsądzać. Z tego samego rdzenia wyrosło kryterium, po grecku kritērion, czyli to, czym się sądzi: miara, sprawdzian. Ten sam praindoeuropejski rdzeń dał łacińskie cribrum, czyli sito [3].

Krystyna przesiewa mąkę na sobotnie ciasto. Mąka sypie się przez oczka jak śnieg, a na siatce zostają grudki. Sito niczego z mąką nie uzgadnia. Ma oczka jednej wielkości i dzięki temu oddziela.

Myślenie krytyczne jest przesiewaniem, a do przesiewania potrzebne jest sito. Sitem są stałe prawa rzeczywistości. Dźwięk w próżni, grawitacja, suma na paragonie. Są takie same dziś, jak były za Arystotelesa, więc można na nich oprzeć każdy osąd.

Informatyka szuka tego, co się nie zmienia

W 1969 roku brytyjski informatyk Tony Hoare opisał programowanie jako naukę ścisłą: z samego tekstu programu da się wywnioskować, co program zrobi [4]. Narzędziem tej ścisłości jest niezmiennik, czyli warunek, który musi być prawdziwy przy każdym powtórzeniu pętli, przed nim i po nim.

Na zajęciach dzieci poznają niezmiennik, zanim usłyszą to słowo. W pizzerii suma na paragonie musi się zgadzać z tym, co leży na ladzie. Kiedy potem piszą w C# kiosk do zamawiania pizzy, zapisują ten sam warunek w jednej linijce:

Debug.Assert(zamowienie.Suma == zamowienie.Pozycje.Sum(p => p.Pizza.Cena * p.Ilosc));

Program sprawdza go przy każdej zmianie zamówienia. Jeśli suma przestanie się zgadzać, program zatrzyma się i pokaże miejsce, w którym powstał brak. Ostatnie słowo i tak należy do rzeczywistości, czyli do klienta, który stoi przy ladzie z paragonem w ręku i liczy pizze.

Kto raz nauczył się szukać niezmiennika w programie, zaczyna go szukać wszędzie. Pyta, co w danej sprawie musi być prawdą zawsze, i sprawdza, czy jest.

Co zostaje na sicie

W 2023 roku nowojorski adwokat Steven Schwartz, z ponad trzydziestoletnim stażem, przygotowywał pismo w sprawie pasażera, który pozwał linie lotnicze Avianca. Wcześniejszych wyroków szukał w ChatGPT i dostał takie, które pasowały idealnie. Dla pewności zapytał, czy jeden z nich jest prawdziwy. ChatGPT odpowiedział, że tak, a o pozostałych napisał, że można je znaleźć w renomowanych bazach prawniczych. W piśmie znalazło się sześć wyroków, których nigdy nie było. Sędzia P. Kevin Castel ukarał prawników i ich kancelarię grzywną w wysokości 5000 dolarów [5].

Schwartz sprawdził AI za pomocą AI. Sito musi stać poza tym, co przesiewamy. Wystarczyło otworzyć sądową bazę wyroków.

Z książkami bywa podobnie, tylko nieprawda żyje dłużej. W 1828 roku amerykański pisarz Washington Irving wydał biografię Krzysztofa Kolumba. Opisał w niej, jak uczeni w Salamance przekonują żeglarza, że Ziemia jest płaska. Tej sceny nie było. Wykształceni ludzie średniowiecza wiedzieli, że Ziemia jest kulą, a Eratostenes policzył jej obwód już około 240 roku przed Chrystusem [6]. Opowieść i tak trafiła do podręczników. Żeby ją sprawdzić, nie trzeba archiwum. Wystarczy popatrzeć na zaćmienie Księżyca: cień Ziemi jest na nim zawsze okrągły, co zauważył już Arystoteles.

Filmy dokładają do tego obraz. Wikingowie w hełmach z rogami są w filmach, w komiksach i na kibicowskich gadżetach. Archeolodzy nie znaleźli ani jednego takiego hełmu. Jedyny zachowany hełm z epoki wikingów, z Gjermundbu w Norwegii, jest prosty i okrągły. Rogi dorobił w 1876 roku projektant kostiumów Carl Emil Doepler do opery Ryszarda Wagnera „Pierścień Nibelunga” [7].

Gry idą jeszcze dalej, bo mają własne prawa. W Minecrafcie bloki wiszą w powietrzu, a w wielu grach postać wstaje po upadku z dachu wieżowca. Autor może te prawa zmienić w każdej aktualizacji. Dopóki dziecko wie, że gra jest grą, sito działa. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy więcej godzin spędza w świecie, którego prawa zmienia aktualizacja, niż w kuchni, gdzie ciasto rośnie tak samo jak sto lat temu. Wtedy zaczyna mu brakować sita. Pisałem o tym w artykule o Minecrafcie i kreatywności.

Najpierw rzeczywistość, potem ekran

Sita nie da się pobrać z internetu. Dziecko składa je kawałek po kawałku, kiedy waży mąkę, wydaje resztę przy ladzie, patrzy, jak woda paruje z garnka, i sprawdza, czy suma na paragonie zgadza się z pizzą. Dlatego w KidsPRO zaczynamy od rzeczywistości, a do komputera siadamy później. Kod przychodzi na końcu i opisuje to, co dzieci już rozumieją.

Z takim sitem w głowie dziecko traktuje AI jak narzędzie, które czasem trafia, a czasem zgaduje, i umie odróżnić jedno od drugiego. O tym, jak AI uzupełnia brak tym, co widziało najczęściej, piszę w artykule „Czym jest dobro?”.

Antek obejrzał film do końca i bawił się świetnie. Huk w próżni mu nie przeszkadzał, bo wiedział, że ogląda film.

Spróbujcie tego w domu. Wybierzcie razem z dzieckiem jedną scenę z filmu, bajki albo gry i poszukajcie w niej jednej rzeczy, która nie zgadza się z prawami świata. Potem zapytajcie, skąd to wiecie.

Pytania czytelników

Czym jest myślenie krytyczne?

Robert Ennis opisuje je jako rozsądne i refleksyjne myślenie, którego celem jest decyzja, w co wierzyć i co robić [2]. W praktyce to przesiewanie tego, co czytamy, oglądamy i słyszymy, przez stałe prawa rzeczywistości. Słowo pochodzi od greckiego krinein, czyli przesiewać i rozsądzać [3].

Jak nauczyć dziecko myślenia krytycznego?

Najpierw dać mu sito, czyli doświadczenie stałych praw w kuchni, w ogrodzie, w sklepie i na lekcjach fizyki. Potem pokazywać, jak sprawdzać z nimi filmy, książki, gry i odpowiedzi AI. Dobrym ćwiczeniem jest szukanie w scenie filmu jednej rzeczy, która nie zgadza się z prawami świata.

Jak sprawdzić, czy AI nie zmyśla?

W źródle spoza AI: w bazie danych, w książce, w pomiarze. Pytanie samego AI, czy się nie pomyliło, nie wystarczy, co pokazała w 2023 roku sprawa Mata przeciwko Avianca [5].

Co to jest niezmiennik w programowaniu?

To warunek, który musi być prawdziwy przez cały czas działania programu albo przy każdym powtórzeniu pętli, na przykład: suma zamówienia równa się sumie cen jego pozycji. Podstawy rozumowania o takich warunkach opisał Tony Hoare w pracy z 1969 roku [4].

Czy wikingowie nosili hełmy z rogami?

Nie ma na to dowodów. Jedyny zachowany hełm z epoki wikingów jest prosty i nie ma rogów. Hełmy z rogami spopularyzował projektant kostiumów Carl Emil Doepler, który zaprojektował je na prapremierę „Pierścienia Nibelunga” Ryszarda Wagnera w 1876 roku [7].

Źródła

[1] World Economic Forum, The Future of Jobs Report 2025, rozdz. 3 „Skills outlook”, 7 stycznia 2025, weforum.org.

Treść: badanie objęło ponad 1000 pracodawców z 55 gospodarek, zatrudniających łącznie ponad 14 mln pracowników; myślenie analityczne pozostaje najbardziej poszukiwaną kluczową umiejętnością, a za niezbędną uważa je około 7 na 10 firm. Ograniczenia: to deklaracje pracodawców; raport mówi o myśleniu analitycznym, pojęciu bliskim myśleniu krytycznemu, choć nie tożsamym.

[2] Robert H. Ennis, The Nature of Critical Thinking: An Outline of Critical Thinking Dispositions and Abilities, University of Illinois, wersja z maja 2011, PDF.

Treść: myślenie krytyczne to rozsądne i refleksyjne myślenie skupione na decyzji, w co wierzyć i co robić; według autora definicja oddaje sposób, w jaki pojęcie funkcjonuje w ruchu myślenia krytycznego.

[3] An Etymological Dictionary of Astronomy and Astrophysics, Observatoire de Paris, hasło criterion, dictionary.obspm.fr.

Treść: gr. kritērion „środek do osądzania, miara”, od kritēs „sędzia”, od krinein „oddzielać, rozróżniać, sądzić”; ten sam rdzeń *krei- „przesiewać, rozróżniać” dał łac. cribrum „sito”.

[4] C. A. R. Hoare, An Axiomatic Basis for Computer Programming, „Communications of the ACM” 12 (10), 1969, s. 576–580, 583, PDF.

Treść: programowanie jako nauka ścisła, w której własności programu można wyprowadzić z jego tekstu rozumowaniem dedukcyjnym; reguła dla pętli opiera się na warunku prawdziwym przed każdym jej powtórzeniem i po nim, nazywanym dziś niezmiennikiem pętli. Ograniczenia: przykład z kiosku w artykule jest uproszczony; Debug.Assert z przestrzeni System.Diagnostics działa tylko w wersji debugowej programu.

[5] Mata v. Avianca, Inc., 678 F. Supp. 3d 443 (S.D.N.Y. 2023), postanowienie z 22 czerwca 2023 r.; relacje: LawSites, lawnext.com; CNN za KSL, ksl.com.

Treść: adwokat Steven A. Schwartz korzystał z ChatGPT przy pracy nad pismem procesowym, w którym znalazło się sześć nieistniejących orzeczeń; zapytany, czy sprawa Varghese jest prawdziwa, ChatGPT odpowiedział twierdząco, a o pozostałych napisał, że są prawdziwe i można je znaleźć w renomowanych bazach prawniczych; sąd nałożył na Stevena A. Schwartza, Petera LoDucę i kancelarię Levidow, Levidow & Oberman karę 5000 dolarów, uznając, że działali w złej wierze.

[6] Hasło Myth of the flat Earth, Wikipedia, en.wikipedia.org; Jeffrey Burton Russell, Inventing the Flat Earth: Columbus and Modern Historians, Praeger, Nowy Jork 1991.

Treść: przekonanie o kulistości Ziemi było powszechne w świecie greckim, gdy Eratostenes około 240 r. p.n.e. obliczył jej obwód, a we wczesnym średniowieczu przyjmowała je większość uczonych Europy i Bliskiego Wschodu; do upowszechnienia mitu przyczyniła się biografia Kolumba autorstwa Washingtona Irvinga z 1828 r. Ograniczenia: hasło encyklopedyczne jest omówieniem, a nie źródłem pierwotnym; szczegółową analizę daje książka Jeffreya Burtona Russella.

[7] Did Vikings Really Wear Horned Helmets?, History.com, history.com; Norse mythology, National Geographic, nationalgeographic.com.

Treść: z epoki wikingów znany jest tylko jeden zachowany hełm, prosty i bez rogów; hełmy z rogami wprowadził projektant kostiumów Carl Emil Doepler na prapremierę „Pierścienia Nibelunga” Ryszarda Wagnera w Bayreuth w 1876 r. Ograniczenia: hełmy z rogami znano z kultur starszych niż epoka wikingów; ich XIX-wieczne odkrycia mogły zainspirować Doeplera i innych artystów.