Trzy głowy, jeden brzuch

Nigdy wcześniej człowiek nie miał tak potężnych narzędzi. Maszyny wykonują pracę setek ludzi, wielkie gospodarstwa produkują żywność na niespotykaną skalę, a sztuczna inteligencja przejmuje zadania, których opanowanie wymagało lat nauki. Powinniśmy mieć coraz więcej czasu dla rodzin i coraz mniej zmartwień o utrzymanie. Tymczasem dla wielu ludzi postęp oznacza przede wszystkim ciągłe dostosowywanie się do kolejnych wymagań rynku.

Coś tu się nie zgadza.

Warsztat, który przeszedł w cudze ręce

Ten sam tkacz, dwa światy. Przesuń suwak i zobacz, kto stracił warsztat.

WarsztatFabryka

Maszyna miała uwolnić rzemieślnika od wysiłku. W wielu przypadkach uwolniła przede wszystkim właściciela fabryki od potrzeby korzystania z usług niezależnego rzemieślnika.

To samo spotkało ziemię. Miedze, zadrzewienia, łąki i sady ustąpiły miejsca ogromnym połaciom jednej uprawy, wygodnym dla maszyn i księgowego. Razem z nimi znikały owady zapylające, ptaki i żyzna gleba, czyli przyrodnicze podstawy samej produkcji. Natura nie prowadzi księgowości kwartalnej. Można wykupić gospodarstwo i połączyć je z tysiącem innych hektarów. Nie można jednak ustawą, kapitałem ani algorytmem nakazać zdegradowanej glebie, żeby znów rodziła.

Gdy kapitał zastąpiła ustawa

W XX wieku komuniści obiecali oddać pracującym to, co odebrał im kapitał. W praktyce robotnik nie odzyskał fabryki. Dostał nowego zarządcę, tym razem państwowego.

W Polsce 3 stycznia 1946 roku uchwalono ustawę o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Rok później ruszyła „bitwa o handel”. Prywatny kupiec stał się w propagandzie spekulantem, a władza wypierała go zezwoleniami, kontrolą cen, podatkami i represjami. Według danych Muzeum Historii Polski liczba prywatnych sklepów spadła z ponad 134 tysięcy w 1947 roku do mniej niż 78 tysięcy w 1949 roku. W dwa lata zniknęły dziesiątki tysięcy rodzinnych źródeł utrzymania.

Ich miejsce zajęło Społem. Ruch spółdzielczy powstał jeszcze przed wojną, oddolnie, jako wspólna sprawa sąsiadów. Pod koniec lat 40. władza podporządkowała go centrali i dała mu klientów odebranych prywatnym kupcom. Zamiast stu małych sklepów powstawał jeden duży, zarządzany z góry, z tym samym asortymentem od Bałtyku po Tatry. Na Zachodzie to samo robiły wtedy wielkie sieci handlowe. Dziś o Społem mówi się z sentymentem, bo jest polskie. Wzorzec jest jednak ten sam: wywłaszczenie, tym razem w wymiarze handlu.

Najpierw właścicielem maszyny był kapitalista, potem państwo. Rzemieślnikowi i kupcowi za każdym razem obiecywano lepiej zorganizowaną gospodarkę, a władzy nad własną pracą nikt mu nie oddał.

Bitwa o handel, która się nie skończyła

Ta sama ulica, kilkanaście lat później. Przesuń suwak i zobacz, co zostało ze sklepu.

SklepSieć

Rok 1989 przywrócił wolność gospodarczą. Na ulicach stanęły szczęki (blaszane budki handlowe otwierane jak paszcza), otwierały się rodzinne sklepy i hurtownie. Wydawało się, że historia odbierania ludziom samodzielności się skończyła.

Minęło kilkanaście lat. Przyszły hipermarkety, supermarkety, dyskonty, franczyzy i handel internetowy. W 2008 roku w Polsce działało około 460 tysięcy sklepów, a na koniec 2025 roku, według szacunków Dun & Bradstreet, podmiotów handlu detalicznego było nieco ponad 370 tysięcy. Spadek ma wiele przyczyn, od internetu po koszty działalności. W tym samym czasie Lidl przekroczył tysiąc sklepów, Kaufland prowadzi ponad 260 marketów, a Dino, które w 2010 roku miało 111 placówek, pod koniec września 2026 roku miało ich 3283.

Dino rośnie głównie w małych miejscowościach. Tam wiejski sklep był czymś więcej niż ladą z towarem. Był miejscem rozmowy i utrzymaniem rodziny, która do prowadzenia własnej działalności nie potrzebowała wielkiego kapitału. Gdy obok staje supermarket z centralnymi zakupami i własną logistyką, mieszkańcy widzą na półce niższe ceny. To iluzja. Centrum dystrybucji, setki tirów i setki pracowników muszą kosztować więcej niż mały sklep z chlebem od miejscowego piekarza. Niska cena bierze się z innych źródeł: z omijania podatków, z pracowników sprowadzanych z biedniejszych krajów, czyli wywłaszczanych z ich własnych wspólnot, i z towarów produkowanych tam, gdzie przepisy są łagodniejsze. Różnicę płaci ktoś inny, tylko nie przy kasie. Rachunek dostaje też sklepikarz. Jego sklep przestaje się opłacać, więc zamyka drzwi i idzie do pracy przy kasie w sieci, która przejęła jego klientów. Dawniej sam wybierał dostawców i znał każdego, kto wchodził do środka. Teraz realizuje grafik ułożony w centrali.

W 1947 roku sklep odbierała mu ustawa. Dziś wystarcza skala. Właściciel zachowuje wszystkie dokumenty potwierdzające własność firmy, a utrzymać się z niej już nie może. Polskie logo nad drzwiami sieci niewiele tu zmienia. O niezależności rodziny decyduje model działania, narodowość kapitału jest sprawą drugorzędną.

Skutki sięgają domu. W wielu rodzinach druga pensja jest koniecznością, bo jedna nie wystarcza na mieszkanie, energię i jedzenie. Pytanie, czy matka chce dłużej zostać z małym dzieckiem, przesłania pytanie, czy rodzinę na to stać. Gospodarka wytwarza coraz więcej dóbr przy coraz mniejszym nakładzie pracy, a wiele rodzin nie może sobie pozwolić, by jedno z rodziców poświęciło więcej czasu dzieciom.

Ten sam wzorzec ubrano w słowa o wyzwoleniu. Feminizm obiecał kobiecie wolność przez etat. Gospodarka chętnie przyjęła drugą parę rąk do pracy i drugi podatek. Po kilku dekadach z wyboru zrobiła się konieczność, bo ceny mieszkań i jedzenia dopasowały się do dwóch pensji. Dziecko trafia do żłobka, zanim nauczy się chodzić. Tak feminizm, w imię wolności kobiety, wywłaszczył dzieci z ich mam. Hasło brzmiało jak wyzwolenie, a przejęty został czas matki z dzieckiem.

Dom, którego nie ma

To samo stało się z mieszkaniem. Wojna obróciła miasta w gruzy. Potem przyszedł socjalizm. Dekret z 26 października 1945 roku odebrał właścicielom grunty w Warszawie, a kwaterunek dokwaterowywał obcych ludzi do cudzych mieszkań. Kamienica, którą rodzina budowała przez pokolenia, przechodziła w ręce państwa. Dawny właściciel zostawał lokatorem we własnym domu albo tracił go zupełnie.

Po 1989 roku mieszkania miał dostarczać rynek. Dostarczyli je rentierzy. Kto ma kapitał, kupuje drugie, piąte i dwudzieste mieszkanie. Kto go nie ma, musi gdzieś mieszkać, więc płaci. Przymus jest finansowy i działa równie skutecznie jak przydział z kwaterunku. Młody człowiek co miesiąc oddaje dużą część pensji, z której ktoś inny opłaca swoją emeryturę i podróże. Dach nad głową ma. Domu nie ma. To jest wywłaszczenie kapitalistyczne.

Dziś wszystkie te wywłaszczenia przenikają się tak gęsto, że trudno rozpoznać, które jest które. Państwowy podatek, kredyt bankowy, czynsz u rentiera, prowizja platformy i maszyna ucząca się na cudzej pracy działają razem. Nominalizm, czyli przekonanie, że liczą się tylko nazwy, każe nam zatrzymać się na etykiecie: to kapitalizm, tamto socjalizm, a tamto komunizm. Etykieta niczego tu nie rozstrzyga. Mechanizm rozpoznaje się po wzorcu: ktoś bierze to, czego sam nie wypracował, i zostawia człowieka zależnym.

Komunizm bez komunistów

Konkurencja jest wpisana w DNA wszystkich trzech systemów. W kapitalizmie walczą ze sobą firmy, w socjalizmie grupy interesu, w komunizmie frakcje partyjne i przodownicy pracy. Ludzie kłócą się między sobą, a korzysta ten, kto ma przewagę: kapitał, legitymację partyjną albo dostęp do władzy. Każdy z tych systemów rozprasza ludzi, rozdziera wspólnoty i wywłaszcza. W 1989 roku zmieniliśmy szyld. Komunistyczną ideologię odrzuciliśmy, a przekonanie, że koncentracja własności i podporządkowanie człowieka wielkiej organizacji to naturalna cena postępu, zostało z nami.

Wielkie przedsiębiorstwo państwowe zastąpiła korporacja, centralnego planistę zarząd i algorytm, państwowy monopol dominująca platforma. Krytykowaliśmy komunizm za odbieranie ludziom warsztatów i sklepów. Tę samą utratę niezależności nazywamy dziś sukcesem, jeśli dokonuje jej kapitał.

Ostatni warsztat człowieka

Po utracie ziemi, sklepu i warsztatu człowiekowi zostawał jeszcze jeden zasób: własny intelekt. Kto nie miał fabryki, mógł zostać projektantem. Kto nie odziedziczył gospodarstwa, mógł się nauczyć programowania, tłumaczenia albo rysowania.

Po ten ostatni warsztat sięga dziś sztuczna inteligencja.

Ilustrator przez dwadzieścia lat doskonali kreskę, którą poznasz po jednym spojrzeniu. Pewnego dnia ktoś wpisuje w okienko „w stylu…” jego nazwisko i po kilku sekundach dostaje gotowy obraz. Nie kupił żadnej jego pracy. Nie zapłacił za dwadzieścia lat doświadczenia. Maszyna nie ma talentu ani wspomnień. Ma właściciela, który pobiera opłaty. To samo grozi pisarzom, tłumaczom, fotografom i programistom, których dorobek posłużył do budowy systemów, z którymi teraz muszą konkurować o pracę.

W XIX wieku maszyna przejmowała pracę rąk, w XX wieku wielkie organizacje skupiały produkcję i handel, a w XXI wieku technologia przejmuje wartość wytwarzaną przez ludzki intelekt.

Co zostanie człowiekowi, który nie ma ziemi, warsztatu ani sklepu, wynajmuje mieszkanie, a jego wiedzę coraz taniej zastępuje maszyna?

Trzy głowy jednej hydry

Kapitalizm, socjalizm i komunizm różnią się zasadniczo i tych różnic nie wolno zacierać. Każdy z nich można jednak zapytać o to samo: czy gospodarka służy samodzielnemu życiu rodzin, czy rodziny mają się podporządkować coraz większym strukturom?

Jedna głowa nazywa to zyskiem, druga dobrem społecznym, trzecia interesem kolektywu. To trzy głowy jednej hydry, o ile karmią ten sam brzuch: nieustanne powiększanie zasobów i władzy nad pracą innych. Woda bywa lodem, cieczą i parą, a jej natura się nie zmienia. Mechanizm koncentracji też zmienia postać, symbole i uzasadnienia, a jego skutek zostaje ten sam.

Gospodarka powstała dla człowieka. Odwrócenie tego porządku jest źródłem problemu głębszym niż spór o ustroje.

Wolność obiecana za pracę

Sztuczna inteligencja jest tylko jedną z macek. Pozostałe oplatają przemysł, handel, transport, logistykę i prawo. Całość podtrzymuje piękna obietnica, której najsłynniejsza wersja nazywa się American Dream: pracuj ciężko, poświęcaj kolejne lata, a pewnego dnia będziesz wolny.

Europa zna inne, tragicznie obciążone historią słowa: „Arbeit macht frei”, czyli „praca czyni wolnym”. Nie sposób utożsamiać amerykańskiego marzenia z hasłem znad bramy nazistowskiego obozu. Ich zestawienie każe jednak zadać niewygodne pytanie. Czy człowiek naprawdę staje się dzięki tej obietnicy wolny, czy coraz sprawniej podporządkowuje życie systemowi, który kiedyś obiecuje mu tę wolność przyznać?

Obóz bez drutu kolczastego

Zwykły tydzień. Rano wychodzisz z mieszkania, które być może nigdy nie będzie twoje, choć co miesiąc oddajesz za nie dużą część pensji. Dzieci odprowadzasz do żłobka, przedszkola albo szkoły. Sam jedziesz do pracy, gdzie twój czas podzielono na godziny, a wydajność przeliczono na wskaźniki. Wieczorem dyskont, potem mieszkanie i ekran, za którym kolejny algorytm walczy o twoją uwagę.

Opiszmy to językiem obozu. Wynajmowane mieszkanie jest barakiem, szkoła obozem wychowawczym, korporacja obozem pracy, a dyskont magazynem z paszą. To celowo brutalna metafora. Nie zrównuje dzisiejszego życia z losem więźniów. Ma pokazać coś, co przez swoją codzienność stało się niewidoczne. Ten rozproszony obóz pracy nie potrzebuje ogrodzenia, bo granice wyznaczają mu zależność ekonomiczna, przyzwyczajenie i przekonanie, że inaczej się nie da.

Dawny barak był obskurny, strażnik nosił mundur, płot było widać z daleka. Każdy wiedział, od czego chce uciec. Nowoczesny obóz jest kolorowy. Ma reklamy, podbite smaki, gry i shorty, w których znikają całe lata. Strażnika zastąpił algorytm, który zna twoje upodobania lepiej od ciebie. Dawny strażnik pilnował człowieka, który chciał uciec. Nowy zatrzymuje go tym, czego człowiek sam pragnie. Z takiego obozu prawie nikt nie szuka wyjścia.

Dzieci, które nie wiedzą, że istnieje płot

W ten świat od pierwszych miesięcy wprowadzamy własne dzieci. Tablet w wózku, bajka przy śniadaniu, żeby zjadło spokojnie, telefon w samochodzie, gra po szkole, żeby zmęczeni rodzice mieli chwilę oddechu. Nie trzeba spisku. Wystarczą pośpiech, zmęczenie i tysiące drobnych ustępstw.

Dziecko zdobywa punkty w grze i nie wie, ile cierpliwości wymaga wyhodowanie rośliny albo zbudowanie czegoś własnymi rękami. Dorosły pamięta jeszcze świat sprzed smartfonów. Dziecko takiej pamięci nie ma. Kto od urodzenia mieszka po wewnętrznej stronie niewidzialnego płotu, uzna go za naturalną granicę świata.

Zobaczyć płot, którego nie ma na mapie

Sam świat jest dobry. Rzeka wciąż płynie w dół, ogień grzeje i parzy, drzewo wyrasta z nasiona, a dwa i dwa dają cztery. Las nie potrzebuje regulaminu, żeby rosnąć, a pszczoła nie czeka na aktualizację oprogramowania, żeby znaleźć kwiat. Zepsuty jest system, który dorośli zbudowali wokół tego ładu, gęsty od pośredników, zależności i gotowych odpowiedzi.

Dlatego uczę dzieci, jak ten system jest zbudowany. Skąd biorą się rzeczy, których używają. Kto projektuje narzędzia i kto ustala zasady ich działania. Dziecko, które potrafi coś samo stworzyć, naprawić, sprawdzić i zakwestionować, przestaje być tylko użytkownikiem świata zaprojektowanego przez innych.

Z niewidzialnego obozu nie wychodzi się bramą, bo bramy nikt nie zbudował. Najpierw trzeba zobaczyć mechanizm i odróżnić prawa rzeczywistości od reguł wymyślonych przez ludzi. Kto rozumie mechanizm, ten widzi płot, którego nie ma na żadnej mapie.

Dlatego dzieciom nie wystarczy podać nazw. Nazwy się zmieniają. Wczoraj była nacjonalizacja, dziś jest konkurencja i rynek najmu, jutro będzie sztuczna inteligencja. Wzorzec zostaje ten sam. Dziecko, które nauczy się go rozpoznawać, zobaczy problem od razu, w każdym przebraniu i pod każdą etykietą. Tylko takie dziecko będzie wolne i potrafi się obronić. Tego właśnie uczymy na naszych zajęciach.

Od tego zaczyna się przywracanie ładu.